Daho

Daho (arabça) — favqulodda kuçli aql, xotira va ijodiy iste'dod, şuningdek bilim saviyasi va dunyoqaraşi bilan öz davridan ilgarilab ketgan şaxs. Bunday kişilar dohiy deb ham ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, dahoning rusça nomi lotinça genius — «ruh» sözidan kelib çiqqan va inson aqliy yoki ijodiy faoliyatining eng yuksak darajasini bildiradi: u ilmiy kaşfiyotlar, falsafiy ta'limotlar, ixtirolar, ijtimoiy özgarişlar yoki madaniyatning köp sohalariga uzoq ta'sir qiladigan badiiy asarlarda namoyon böladi.1

ÖzME'ga köra, dahiylar fan, texnika va madaniyat, ayniqsa badiiy ijod sohasida bir millat yoki davlat doirasidagina emas, butun insoniyat miqyosida ahamiyatli kaşfiyotlar qilişga va asarlar yaratişga qodir. Ularning ijodi muayyan sohada buriliş yasab, uni yangi, yuqoriroq bosqiçga olib çiqadi, çunki ular ilgari mutlaqo noma'lum bölgan yangiliklarni oçadi. ÖzME dahoni buyuk qobiliyat va yuksak ijtimoiy ong mahsuli deb ta'riflaydi.

Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, yutuqlar ma'lum sohada yangi bosqiç deb tan olinsa va öz davridan ilgarilab ketgan deb hisoblansa, daholik haqida gapiriladi. Iste'dodli kişilardan farqli ravişda daho sifat jihatidan yangi asarlar yaratadi va inqilobiy natijalarga erişadi. Kantdan boşlab daholik tuşunçasi iste'dod bilan boğlab kelinadi, biroq Lombrozo kabi ayrim mualliflar bu ikki tuşunçani qat'iy farqlaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, Rim mifologiyasida genius — har bir insonning şaxsiy ruhi hisoblangan. Ayrim kişilarning ulkan yutuqlari ularning genii alohida qudratli ekanidan dalolat beradi, deb qaralgan; şu sababli Avgust davriga kelib bu söz «ilhom, iste'dod» ma'nosini ham ola boşlagan. ÖzME'ga köra, qadimda daholik ilohiy in'om sifatida baholangan, bu qaraş Platon va neoplatonçilarda ham uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, Uyğoniş davridan boşlab daholik yangiliklar yaratişga undovçi alohida ilhom sifatida tuşunila boşlagan. ÖzME'ga köra, 19–20-asrlarda daholik va ijodning psixologik hamda ijtimoiy jihatlarini ilmiy örganiş rivojlangan.

ÖzME Markaziy Osiyo tarixidan dahiylarga Ibn Sino (tibbiyot), Forobiy (falsafa), Beruniy (matematika), Uluğbek (astronomiya), Imom Buxoriy va Ahmad Yassaviy (tasavvuf) kabi allomalarni misol keltiradi. Amir Temur va Bobur esa ÖzME baholaşiça, tarixda öçmas iz qoldirgan va ijtimoiy taraqqiyotni yangi bosqiçga kötargan saltanatlar asosçilari sifatida tilga olinadi. ÖzME Alişer Navoiy asarlarini turkiy xalqlar adabiyoti va tili rivojida buriliş nuqtasi deb ataydi: «Xamsa», «Çor devon» va «Muhokamat ul-luğatayn» asarlari jahon madaniyatiga qöşilgan muhim hissa sanaladi.