Etrusk tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Etrusk tili — Rim davlati vujudga kelişidan oldin Italiyada yaşagan qadimgi xalq — etrusklarning tili. Hozir u ölik til hisoblanadi: miloddan avvalgi asrlarda Apennin yarim orolida, ayniqsa uning markaziy qismidagi Etruriyada keng tarqalgan, keyin Lotin tili tomonidan butunlay siqib çiqarilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, etrusk tili miloddan avvalgi 700-yildan milodiy 50-yilgaça bölgan yozma yodgorliklardan ma'lum.12
Kelib çiqişi va qarindoşligi
13ÖzME etrusk tilini Örta dengiz tillari guruhiga kiritadi va uning biror tilga genetik qarindoşligi töliq aniqlanmaganini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, uzoq vaqt u hindevropa bölmagan, boşqa tillarga aloqasi yöq «yakka til» deb qaralgan; hozir esa tilşunoslarning köpçiligi uni Alp toğlarida sözlaşilgan ret tili va Egey dengizidagi Lemnos orolidan topilgan bir neça yozuvda saqlangan lemnos tili bilan birga tirren tillar oilasiga kiritadi. Bu tillar hindevropa xalqlari kelgunça Yevropada mavjud bölgan qadimiy tillar qatoriga kiradi.
Yozma yodgorliklar
13ÖzME'ga köra, etrusk tili miloddan avvalgi 7—1-asrlarga oid 11 mingga yaqin yozuvdan, antik mualliflar asarlarida keltirilgan ayrim sözlardan va joy nomlaridan ma'lum. Inglizça Vikipediya yozuvlar sonini taxminan 13 ming deb körsatadi; ularning aksariyati qisqa bağişlov va qabr yozuvlaridir, ayrimlari lotin, yunon yoki finikiy tilidagi parallel matnlarga ega. Yodgorliklar asosan Etruriya, Kampaniya va Latsiy kabi qadimiy viloyatlardan, şuningdek, Şimoliy Afrikadagi Karfagendan topilgan.
Eng uzun matn — «Liber Linteus» («Ziğir kitob») nomli ziğir matoga yozilgan kitob. U Misrda mumiyo örovi sifatida işlatilgani tufayli saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, mumiyo 1848-yilda Iskandariyada sotib olingan, 1867-yildan esa Zagreb (Xorvatiya) arxeologiya muzeyida saqlanadi. Matn miloddan avvalgi 3-asrga oid deb hisoblanadi va diniy taqvimga öxşaydi; unda 230 satr va 1330 ga yaqin öqiladigan söz bor (ÖzME satrlar sonini 340 deb beradi).
Yozuvi va tuzilişi
13Etrusklar ğarbiy yunon alifbosi asosida tuzilgan öz alifbosidan foydalanib, öngdan çapga qarab yozgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu alifbo Italiya janubiga yunon köçmanlari olib kelgan Yevbeya yozuvidan kelib çiqqan, şu bois matnlarni taxminan qanday talaffuz qiliş ma'lum, lekin ularning ma'nosi hanuz töla tuşunilmagan. Grammatik jihatdan til agglyutinativ bölgan: ot va fe'llarga qöşimçalar qöşilgan, otlarda beşta kelişik va birlik hamda köplik sonlari farqlangan.
Ahamiyati va yöqoliş
13ÖzME'ga köra, etrusk yozuvi lotin yozuvi hamda Markaziy va Şimoliy Italiyadagi boşqa yozuv tizimlari uçun asos bölgan. Etrusk tilidan lotin tiliga bir qança sözlar ham ötgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Rimga yaqin janubiy hududlarda til ertaroq yöqolgan, şimolda esa miloddan avvalgi 1-asr oxiri yoki milodiy 1-asr boşlarigaça saqlanib qolgan. ÖzME uning lotin tili tomonidan siqib çiqarilişini 1-asrga bağlaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Etrusk tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3061 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAEtrusk tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3061
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3061
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Etruscan languageen.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Liber Linteusen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.