Fard

Fard (arabça — «yakka, yolğiz») — Yaqin va Örta Şarq adabiyotidagi eng ixçam şe'riy janr; bir baytdan, ya'ni ikki misradan tuzilgan mustaqil şe'r. Janr nomi ham aynan şu xususiyatni — baytning boşqa baytlarsiz, yolğiz holda tugal asar sifatida yaşaşini anglatadi.

ÖzME'ga köra, fardda bitta tugal fikr ilgari suriladi: unda hayotiy tajribadan kelib çiqqan hukm, xulosa yoki badiiy umumlaşma mujassam böladi. Bayt Şarq mumtoz şe'riyatining asosiy birligi hisoblanadi va ğazal, qasida kabi yirikroq şakllar baytlarning ketma-ket kelişidan tuziladi. Fardda esa butun badiiy vazifani bitta baytning özi bajaradi, şu sababli har bir söz alohida yuk kötaradi.

ÖzME fardlarda dolzarb va salmoqli falsafiy-axloqiy ğoyalar aks etişini ta'kidlaydi. Janrning qisqaligi şoirdan, Maşrab ta'biri bilan aytganda, «Ming ma'nini bir nuqta bila muxtasar etiş»ni talab qiladi: katta mazmunni ikki misraga siğdiriş uçun fikr keskin, obrazlar esa aniq bölişi kerak. Şu bilan birga, ÖzME'ga köra, fardga xos erkinlik şoirning ijodiy imkoniyatlarini kengaytiradi — u uzun asar qurilişiga boğlanib qolmay, bir lahzalik kuzatiş yoki hikmatni darhol ifoda eta oladi. Bu jihatdan fard maqol va hikmatli sözlarga yaqin turadi.

ÖzME fard namunasi sifatida Zahiriddin Muhammad Boburning quyidagi baytini keltiradi:

Holimni sanga aytib hajr ötiga örgandim, Ey yor, yomon qildim, har neki dedim, yondim.

Bu ikki misrada lirik qahramonning öz holini yorga oçib aytgani va şu tufayli hijron dardi yanada alangalangani haqidagi butun bir keçinma ifodalangan. Misol fardning asosiy tamoyilini — kiçik hajmda tugal holat yaratişni yaqqol körsatadi.

ÖzME'ga köra, fard faqat mumtoz adabiyot doirasida qolmagan: hozirgi özbek şe'riyatida ham bu janrga murojaat qilinadi, xususan, Abdulla Oripov, Rauf Parfi va boşqa şoirlar ijodida fardlar uçraydi.