Furot
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Furot, Frot (arabça Furot, turkça Firat, yunonça Yevfrat) — Ğarbiy Osiyodagi eng uzun daryo. U Turkiya, Suriya va Iroq hududlaridan oqib ötadi va Dajla bilan birga Mesopotamiyani — «ikki daryo oraliği»ni hosil qiladi. ÖzME'ga köra, nomi oromiyça «şirin suv» ma'nosini beradi. Inglizça Vikipediyaga köra esa nom yunonça «Euphrates» orqali qadimgi forsça va elamça şakllarga, ular esa şumerça «Buranun» va akkadça «Purattu» sözlariga borib taqaladi; arabça «al-Furot» ham akkadça şakldan kelib çiqqan.1
Oqimi
13ÖzME'ga köra, Furot Turkiyadagi Murod va Qorasuv daryolarining qöşilişidan hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ikkala irmoq Van kölidan şimoli-ğarbda 3290 va 3520 m balandlikdan boşlanadi va Keban şaharçasidan 10 km yuqorida qöşiladi. Daryo Tavr toğlaridan çiqib, çekka tizmalarni kesib ötganda tor daralar hosil qiladi, söng Suriya platosidagi çuqur vodiy böylab oqib, Mesopotamiya pasttekisligiga çiqadi. ÖzME'ga köra, bu yerda özanning kengligi 150—500 m, çuqurligi 10 m gaça yetadi. Quyi oqimda Furot Dajla bilan qöşilib Şatt ul-Arab nomini oladi va Fors qöltiğiga quyiladi. Suriyada unga Sajur, Balix va Xobur irmoqlari kelib qöşiladi.
Daryoning uzunligi manbalarda turliça beriladi. ÖzME'ga köra, u Murod boşlanişidan hisoblaganda 3065 km, Murod va Qorasuv qöşilgan joydan 2700 km, havzasining maydoni esa 673 ming km². Inglizça Vikipediyada uzunlik taxminan 2780 km, havza maydoni qariyb 440 ming km² deb körsatilgan va havza maydoni böyiça baholar 233 mingdan 766 ming km² gaça farq qilişi ta'kidlangan.
Gidrologik rejimi
13Furot toğli qismida qor va yomğir, tekislikda asosan yomğir suvidan töyinadi. Suvi bahorda — aprel va may oylarida köpayadi, yoz va kuzda kamayadi; ÖzME'ga köra, toşqin paytida suv sathi 3—4 m kötariladi. ÖzME Hit şahri yonida örtaça suv sarfini sekundiga 840 m³ deb körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1970-yillardan qurilgan töğonlar va suğoriş uçun olinadigan suv tufayli daryo rejimi keskin özgargan: 1990-yildan keyin Hitdagi örtaça sarf sekundiga 356 m³ gaça tuşgan. 2021-yilda Iroq suv resurslari vazirligi iqlim özgarişi va qurğoqçilik sababli daryo 2040-yilgaça qurib qolişi mumkinligini ma'lum qilgan.
Tarixiy va xöjalik ahamiyati
13Furot va Dajla oraliği insoniyatning eng qadimgi madaniyat markazlaridan biri bölgan; Inglizça Vikipediyaga köra, Furot haqidagi eng qadimgi yozma ma'lumotlar miloddan avvalgi III ming yillik örtalariga oid şumer mixxat matnlarida uçraydi. ÖzME'ga köra, daryo suvidan qadimdan suğorişda keng foydalanilgan, suvning katta qismi hozir ham suğorişga sarflanadi. Furotda toşqinga qarşi marzalar, gidrouzellar va suv omborlari qurilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ulardan birinçisi — 1913-yilda qurib bitkazilgan Hindiya töğoni; Iroqdagi eng yirik töğon — Hadisa töğoni bölib, u Qodisiya suv omborini hosil qiladi. Daryoda Hit şahrigaça kemalar qatnaydi, qirğoqlarida vohalar köp.
Tabiati
13Inglizça Vikipediyaga köra, Furot havzasida yoğin miqdori boşlanişidan Fors qöltiği tomon kamayib boradi: yuqori oqimda siyrak örmonlar, Raqqa va Suriya–Iroq çegarasi oraliğida şuvoqli daşt, undan janubda esa haqiqiy çöl tarqalgan. Dajla va Furot havzasida 52 tur baliq yaşaydi, ularning 34 tasi karpsimonlarga mansub; Furot yumşoq toşbaqasi faqat şu daryo tizimida uçraydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Furot // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2924 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAFurot. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2924
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2924
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Euphratesen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 9-jild, 306–307-b.manbaa.uz · ÖzME, 9-jild, 306–307-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.