Gibraltar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gibraltar — Pireney yarim orolining janubiy uçida, Örta dengizdan Atlantika okeaniga çiqişdagi Gibraltar bögozi böyida joylaşgan, Buyuk Britaniyaga qaraşli dengizorti hudud va şahar. Şimolda Ispaniya bilan çegaradoş. Hudud qoyali yarim orol hamda uni materik bilan tutaştiruvçi qumli böyindan iborat. Nomi arabça Jabal at-Toriq — «Toriq toği» birikmasidan kelib çiqqan.1
Geografiyasi
13ÖzME hudud maydonini 5,5 km² deb körsatadi; Inglizça Vikipediyaga köra, dengizdan quruqlik oliş hisobiga u hozir 6,8 km² ga yetgan. Manzarada Gibraltar qoyasi ustunlik qiladi, aholi asosan uning etagidagi zič qurilgan şaharda yaşaydi. ÖzME'ga köra, yer yuzasi ohaktoşlardan tuzilgan, karst relyefi rivojlangan, qoyaning şarqiy va şimoliy yonbağirlari tik. Hududni Ispaniyaning La-Linea şahridan neytral zona ajratib turadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, qoyaning yuqori qismini qöriqxona egallaydi; u yerda 230 ga yaqin magot maymuni yaşaydi — bu Yevropada yovvoyi holda uçraydigan yagona maymun turi.
Tarixi
13Qadimda yunon va rimliklar bu qoyani Kalpe deb atagan va uni afsonaviy «Gerakl ustunlari»dan biri hisoblagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Gorem ğorida taxminan 50 ming yil avval neandertallar yaşaganining izlari topilgan; miloddan avvalgi 950-yillar atrofida bu yerda finikiyaliklar paydo bölgan.
711-yilda arab-berber qöşini sarkardasi Toriq ibn Ziyod Afrikadan bögoz orqali ötib, Pireney yarim orolini zabt etişni boşlagan. ÖzME'ga köra, u şu qoyada istehkom qurdirgan, joy esa uning nomi bilan atalgan. Inglizça Vikipediya 1160-yilda Muvahhidlar bu yerda doimiy kuzatuv minorasi qurganini qayd etadi. ÖzME'ga köra, 1309—1333-yillarda va 1462-yildan Gibraltar Ispaniya qöl ostida bölgan.
1704-yilda Ispaniya taxti uçun uruş paytida ingliz-golland qöşinlari şaharni egallagan, 1713-yilgi Utrext tinçlik şartnomasiga köra u Buyuk Britaniyaga abadiy berilgan. Ispaniya uni qaytariş uçun bir neça bor qamal uyuştirgan, eng yirigi — 1779—1783-yillardagi Buyuk qamal. Keyingi asrlarda Gibraltar Britaniya harbiy-dengiz flotining muhim tayançiga aylangan.
Suverenitet masalasi
13Ispaniya hudud ustidan da'vosidan voz keçmagan. ÖzME'ga köra, 1968-yilgi muzokaralar natija bermagan, 1980-yilda esa ikki tomon fuqarolarining çegaradan erkin ötişi kelişilgan va 1985-yildan kuçga kirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1967-yilgi referendumda aholi Britaniya tarkibida qolişni tanlagan, şundan söng Ispaniya çegarani butunlay yopgan; çegara 1982-yilda qisman, 1985-yilda töliq oçilgan. 2002-yilgi referendumda gibraltarliklar birgalikdagi suverenitet taklifini ham rad etgan. Buyuk Britaniya Yevropa Ittifoqidan çiqqaç tuzilgan yangi şartnoma 2026-yil iyulida imzolanib, Ispaniya bilan quruqlikdagi çegara nazorati olib taşlangan.
Aholisi va xöjaligi
13ÖzME 1997-yilda 27 ming aholi qayd etgan; Inglizça Vikipediyaga köra, hozir bu yerda 38 mingga yaqin kişi yaşaydi va hudud dunyodagi eng zič aholi yaşaydigan joylardan biri. ÖzME davrida xöjalik asosan Britaniya harbiy bazalari, kema ta'mirlaş va turizmga tayangan, qişloq xöjaligi esa yöq edi. Inglizça Vikipediyaga köra, bugun iqtisodiyotning asosi — moliyaviy xizmatlar, onlayn qimor öyinlari, port xizmatlari va turizm; harbiy sohaning ulişi 1984-yildagi 60 foizdan ortiq darajadan taxminan 7 foizgaça qisqargan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gibraltar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2943 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGibraltar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2943
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2943
Manbalar
1 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Gibraltaren.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.