Ğör (viloyati)

Ğur (dariyça va puştuça: غور) — Afğoniston viloyati. U Hindukuşning ğarbiy qismida, mamlakatning markaziy qismida, şimoli-ğarbga yaqin joylaşgan. Ma'muriy markazi — Firuzkuh (2014-yilgaça Çağçaron deb atalgan).

Ğurning tarixiy nomlaridan biri — Mandeş. 725-yildan boşlab Umaviylar noibi Asad ibn Abdulloh al-Qasriy bu hududga yuriş qilgan, ammo muvaffaqiyatsiz bölgan. Inglizça Vikipediyada keltirilişiça, 2007 va 2008-yillarda litvalik arxeologlar Ğurda eng qadimgi manzilgohlar qoldiqlarini topgan, ular miloddan avvalgi 5000-yilga borib taqaladi. Çağçaron atrofida bir neça qal'a va mudofaa inşootlari xarobalari ham aniqlangan. Harirud daryosi qiyaligiga öyib yaratilgan buddaviy monastir ham mavjud bölgan.

11-asrgaça Ğur musulmon amirliklari qurşovidagi butparastlik hududi bölib qolgan. 1011, 1015 va 1020-yillarda Mahmud Ğaznaviy va Mas'ud I bu yerga yurişlar uyuştirib, islomni joriy etgan; şundan söng Ğur Ğaznaviylar davlatiga qaram hisoblangan. Hudud 12–13-asrlarda Ğuriylar sulolasining markazi bölgan. Vikipediyaning özbekça va rusça bölimlarida Ğuriylar davlati 1148–1206-yillarda hozirgi Afğoniston, Eronning şarqiy va Pokistonning ğarbiy viloyatlarini öziga böysundirgani aytiladi. Ğuriylar poytaxti Firuzkuh 1222-yilda möğullar tomonidan vayron qilingan. Özbekça Vikipediyada Somoniylar davrida Ğur mustaqil bölgani ham qayd etilgan.

2004-yil iyunida Abdusalom Xon qöşinlari Çağçaronni egallab oldi; hukumat qöşinlari kelgaç, ular şaharni tark etdi. 2021-yilda Tolibon viloyat ustidan nazoratni qayta qölga kiritdi. 2024-yil mayida viloyatdagi toşqinlarda 50 kişi halok böldi.

Viloyat Hindukuş toğlari tizmasining çekkasida joylaşgan. Ğarbda Hirot, şarqda Bomiyon, şimolda Faryob, janubda Hilmand viloyatlari bilan çegaradoş. Dengiz sathidan balandligi taxminan 2500 metr. Noyabrdan aprelgaça qalin qor köplab toğ dovonlarini yopib qöyadi, yozda esa qurğoqçilik bölişi mumkin.

Viloyat 10 okrugga bölinadi (inglizça manbada — 11 ta): Davlat-Yor, Du Laina, Lal-va-Sarjangal, Pasaband, Sagar, Tayvara, Tulak, Çağçaron, Çarsada va Şahrak.

2020-yil ma'lumotiga köra, viloyat aholisi taxminan 764 472 kişi. Ğarbiy Ğurda asosan tojiklar, şarqiy qismida asosan hazoralar yaşaydi.

Savodxonlik darajasi (6 yoşdan yuqori) 2005-yildagi 19 foizdan 2011-yilda 25 foizgaça oşgan. Ğur universiteti taxminan 500 talabaga ega, ular orasida qizlar ham köp. Firuzkuh, Tayvara va Lal okruglarida öqituvçilar tayyorlaş institutlari bor. Toza içimlik suvi bilan ta'minlangan xonadonlar uluşi 2005-yildagi 14 foizdan 2011-yilda 9 foizgaça kamaygan.

Iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari — dehqonçilik va çorvaçilik. BMT ma'lumotiga köra, köplab yigitlar iş izlab Hirot yoki Eronga ketişga majbur bölgan. Aholining kiçik qismi öqituvçi, amaldor, gilamdöz, duradgor va tikuvçi bölib işlagan. Aholining yarmidan köpi asosiy ehtiyojlarini qoplay olmagan. Tolibon ketganidan söng hududda köknori ekiş qaytadan paydo bölgan.

Çağçaron aeroporti 2014-yil sentyabr holatiga Kobul va Hirotga muntazam reyslar amalga oşirgan. 2013-yilda viloyat yöllarining köpi asfaltlanmagan va daryolar ustida köpriklar yetişmagan.

Ğuriylar poytaxti Firuzkuh xarobalari orasida YuNESKO Jahon merosi obyekti — Jam minorasi bor. Sport turlaridan futbol, voleybol, basketbol, tennis, taekvondo va karate viloyatning rasmiy sport turlari hisoblanadi; 2010-yil iyulida Ğur kriket jamoasi tuzilgan.