Impuls

Impuls (lotinça impulsus — «turtki, zarba»), yoki harakat miqdori — jismning mexanik harakatini ifodalovçi vektor kattalik. Klassik mexanikada u jism massasining tezligiga köpaytmasiga teng: p = mv. Impulsning yönalişi tezlik vektori yönalişi bilan bir xil böladi. ÖzME'ga köra, «impuls» sözi Fizika va elektrotexnikada yana bir neça yaqin ma'noda ham işlatiladi.12

ÖzME'ga köra, impuls tuşunçasi dastlab moddiy nuqta deb qaraş mumkin bölgan jism uçun kiritiladi. Har qanday qattiq jismni köp sonli moddiy nuqtalardan iborat deb tasavvur qiliş mumkin, şu sababli uning impulsi bu nuqtalar impulslarining vektor yiğindisiga teng. Jismga taşqi kuç ta'sir qilganda impulsning son qiymati ham, yönalişi ham özgarişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, Xalqaro birliklar tizimida impuls kilogramm-metr taqsim sekund (kg·m/s) bilan ölçanadi. Nyutonning ikkinçi qonuniga köra, jism impulsining özgariş tezligi unga ta'sir etayotgan natijaviy kuçga teng. Yopiq tizimda, ya'ni taşqi kuçlar ta'sir qilmaganda, tizimning umumiy impulsi özgarmaydi — bu impulsning saqlaniş qonuni. Rusça Vikipediyaga köra, nazariy fizikada bu qonun fazoning bir jinsliligi bilan boğlanadi (Nyoter teoremasi). Nisbiylik nazariyasida impuls ança murakkab ifoda bilan hisoblanadi, lekin kiçik tezliklarda klassik formulaga keladi.

Rusça Vikipediyaga köra, örta asr faylasuflari Aristotel ta'limotiga ergaşib, harakatni davom ettiriş uçun doimo kuç kerak deb hisoblagan. 14-asrda Jan Buridan otilgan toşning harakatini «impetus» tuşunçasi bilan tuşuntirgan. 17-asrning birinçi yarmida Rene Dekart «harakat miqdori» tuşunçasini kiritgan, ammo tezlik yönalişini hisobga olmagan. 1668-yilda Jon Uollis harakat miqdorini yönalişga ega kattalik sifatida qaraşni taklif etgan va köp ötmay uning saqlaniş qonunini ta'riflagan. Keyinçalik Isaak Nyuton bu qonunni öz harakat qonunlaridan keltirib çiqargan.

Rusça Vikipediyaga köra, lotinça impulsus sözi dastlab kuç impulsini anglatgan, ingliz tilida u hozir ham şu ma'noda (impulse) qöllanadi. Ingliz tilida harakat miqdori momentum deb ataladi, rus va nemis tillarida esa «impuls» deganda aynan harakat miqdori tuşuniladi.

ÖzME «impuls» sözining yana uç ma'nosini keltiradi.

• Tölqin impulsi. Elektromagnit tölqinlar ham impulsga ega; bu, masalan, yoruğlik nurlarining tösiqqa bosim körsatişida namoyon böladi. Yoruğlik zarrasi — foton tinç holatdagi massaga ega emas: u paydo bölişi bilanoq yoruğlik tezligida harakatlanadi.
• Kuç impulsi. Kuçning ma'lum vaqt oraliğidagi ta'siri ölçovi; kuçning örtaça qiymatini u ta'sir etgan vaqtga köpaytirib topiladi. Bu kattalik jism impulsining şu vaqt içidagi özgarişiga teng.
• Elektr impulsi. Tok kuçi yoki kuçlanişning qisqa muddatli özgarişi.