Karbonatlar

Karbonatlar (lotinça carbo, carbonis — «kömir») — karbonat kislota (H2CO3) tuzlari. Ularning tarkibida karbonat ioni CO3²⁻ yoki gidrokarbonat ioni HCO3⁻ böladi. Rusça Vikipediyaga köra, organik kimyoda karbonatlar deb karbonat kislotaning murakkab efirlari ham ataladi. Karbonatlar tabiatda eng keng tarqalgan birikmalardan bölib, Geologiya va Kimyoda ham, quriliş va sanoatda ham muhim örin tutadi.12

ÖzME'ga köra, karbonatlar uç guruhga bölinadi. Normal, ya'ni örta karbonatlar CO3²⁻ anionini tutadi (masalan, kaliy karbonat K2CO3). Nordon karbonatlar — gidrokarbonatlar — HCO3⁻ anionini tutadi (masalan, kaliy gidrokarbonat KHCO3). Asosli karbonatlar tarkibida gidroksid guruhlari ham bor; malaxit Cu2(OH)2CO3 bunga misol böla oladi.

Rusça Vikipediyaga köra, noorganik karbonatlarning deyarli barçasi rangsiz moddalar. ÖzME'ga köra, örta karbonatlardan faqat işqoriy metallar, ammoniy va bir valentli talliy tuzlari suvda yaxşi eriydi, bariy, kalsiy, stronsiy va ikki valentli qörğoşin karbonatlari esa juda kam eriydi. Gidrokarbonatlarning köpçiligi, aksinça, suvda oson eriydi. Karbonat kislota kuçsiz bölgani uçun bu tuzlarning eritmalari işqoriy muhitga ega.

Qizdirilganda karbonatlar parçalanadi: masalan, kalsiy karbonat CaCO3 → CaO + CO2 tenglamasi böyiça söndirilmagan ohak va karbonat angidridga ajraladi. Rusça Vikipediyaga köra, metall qança faol bölsa, parçalaniş şunça yuqori haroratni talab qiladi: kalsiy karbonat taxminan 800 °C da, natriy karbonat esa 1000 °C atrofida parçalanadi. Gidrokarbonatlar qizdirilganda örta karbonatlarga aylanadi: 2NaHCO3 → Na2CO3 + H2O + CO2. Kuçli kislotalar ta'sirida karbonatlar karbonat angidrid gazini ajratadi; bu reaksiya ularni aniqlaşda sifat reaksiyasi sifatida qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, suvda erigan karbonat angidrid erimaydigan kalsiy va magniy karbonatlarini eruvçan gidrokarbonatlarga aylantiradi. Bu jarayon suvning vaqtinçalik qattiqligini keltirib çiqaradi; suv qaynatilganda gidrokarbonatlar yana parçalanib, idiş devorlarida quyqa hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, karbonatlar tabiatda kalsit, dolomit, ohaktoş, malaxit, magnezit kabi minerallar va toğ jinslari holida keng tarqalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng köp uçraydigan karbonat minerali — kalsit, ya'ni kalsiy karbonat; u ohaktoşning asosiy tarkibiy qismi. Rusça Vikipediyaga köra, natriy, kalsiy va magniy gidrokarbonatlari mineral suvlarda, oz miqdorda esa deyarli barça tabiiy suvlarda erigan holda böladi.

ÖzME'ga köra, rux, temir, marganets, qörğoşin va mis karbonatlari qimmatli metall rudalari hisoblanadi. Ohaktoş, magnezit va viterit qurilişda, olovbardoş materiallar işlab çiqarişda va kimyo sanoatida xom aşyo sifatida işlatiladi.