Kir II

Kir II, Kir Buyuk nomi bilan maşhur (qadimgi forsça Kuruş; miloddan avvalgi 530-yilda vafot etgan) — qadimgi Eron podşohi, Ahamoniylar sulolasidan çiqqan va Ahamoniylar saltanatiga asos solgan hukmdor. ÖzME'ga köra, u miloddan avvalgi 558–530-yillarda hukmronlik qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kir Midiya, Lidiya va Yangi Bobil podşoliklarini böysundirib, Ğarbiy Osiyo va Markaziy Osiyoning katta qismini qamragan, öz davrida dunyodagi eng yirik saltanatni barpo etgan.1

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 558-yilda Kir Midiyaga qaram fors qabilalari ittifoqiga boşçilik qilgan. Miloddan avvalgi 553-yilda u Midiyaga qarşi qözğolon kötargan va 550-yilda Midiya taxtini egallab, uning podşolariga xos rasmiy unvonlarni qabul qilgan; şu tariqa Ahamoniylar hokimiyati qaror topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Gerodot va Ktesiy ma'lumotiça, Kir mağlub bölgan bobosi — Midiya podşosi Astiagning hayotini saqlab qolgan. Midiyaning sobiq vassallari, jumladan baqtriyaliklar, parfiyaliklar va saklar ham yangi hukmdorga böysungan.

Midiyadan keyin Kir Parfiyani, ÖzME'ga köra miloddan avvalgi 546-yilda esa Lidiya podşoligini va Kiçik Osiyodagi yunon şahar-davlatlarini bosib olgan. Miloddan avvalgi 545–539-yillarda u şarqqa yurib, Drangiyona, Marğiyona, Xorazm, Suğdiyona, Baqtriya, Areya, Gedrosiya, saklar yerlari, Sattagidiya, Araxosiya va Gandxarani böysundirgan. Miloddan avvalgi 539-yilda Kir qöşinlari Bobilni egallagan, söng Bobildan ğarbdagi Misr çegarasigaça bölgan mamlakatlar forslar hokimiyatini özlari tan olgan. Kir «Bobil podşohi, mamlakatlar podşohi» unvonini olgan, Bobil esa saltanat qarorgohlaridan biriga aylangan.

Kir bosib olingan xalqlarning urf-odatlari va diniga bağrikenglik bilan munosabatda bölgani uçun qadimdayoq dovruq qozongan. ÖzME'ga köra, u Bobil, Ossuriya, Elam va Yahudiyadagi ibodatxonalarni qayta tiklagan, Bobil devorini ta'mirlagan hamda Bobil podşolari Mesopotamiyaga zörlab köçirgan xalqlarga öz yurtlariga qaytişga ruxsat bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu sababli u yahudiylik an'anasida alohida hurmatga sazovor: Kir farmoni bilan yahudiylar Bobil asirligidan qaytgan va Quddusdagi Ikkinçi ibodatxona qurilgan. Bobil zabt etilgaç yozilgan va bugun «Kir silindri» deb ataladigan bitikda u Bobil aholisi hayotini yaxşilagani, köçirilgan xalqlarni qaytargani va ibodatxonalarni tiklagani haqida söz yuritadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Kir viloyatlarni boşqaruvçi satraplar ustidan markazlaşgan boşqaruv tizimini ham rivojlantirgan.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 530-yil iyulida Kir Örta Osiyodagi massagetlarga qarşi yuriş boşlagan. Tömaris boşçiligidagi massagetlar bilan bölgan jangda uning qöşini butunlay tor-mor etilgan, Kirning özi esa halok bölgan. Inglizça Vikipediya ham uning miloddan avvalgi 530-yil dekabrida Sirdaryo böyida massagetlar bilan jangda ölganini qayd etadi, biroq Ksenofont boşqa rivoyatni keltirgan: unga köra, Kir jangda emas, poytaxt Pasargadda vafot etgan. Pasargaddagi ohaktoşdan qurilgan maqbara an'anaviy ravişda Kir qabri deb hisoblanadi. Uning örniga öğli Kambiz II taxtga çiqqan.

ÖzME'ga köra, Kir qiyofasi qadimgi Şarq va antik adabiyotda çuqur iz qoldirgan; masalan, Ksenofontning «Kiropediya» asari unga bağişlangan. Ayrim xalq oğzaki ijodi namunalarida Kir Kayoniylar sulolasiga mansub afsonaviy podşoh Kayxusrav bilan aralaştiriladi; inglizça Vikipediya ham ba'zi tadqiqotçilar ularni bir şaxs deb hisoblaşini aytadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bugun Kir zamonaviy Eronda katta hurmatga ega şaxs bölib, uning Pasargaddagi maqbarasi köplab ziyoratçilarni jalb qiladi.