aktyor

Aktyor (lotinça: actor — „ijroçi“) yoki aktrisa — drama, opera, balet, qöğirçoq teatri, estrada, sirk, kino, radio va televideniyeda rollar ijroçisi, artist.

Aktyor öz tanasi, ovozi, aqli, his-tuyğulari va qobiliyati vositasida jonli badiiy obraz yaratadi. Ingliz tilidagi manbada aktyor spektaklda yoki boşqa asarda personajni gavdalantiruvçi şaxs sifatida ta'riflanadi. U an'anaviy teatrda ham, kino, radio va televideniye kabi zamonaviy vositalarda ham ijro etadi. Rolni şarhlaş real şaxsga yoki töqima obrazga asoslangan bölsa ham, aktyor özini özi öynaganda ham sodir böladi.

Rus manbasiga köra, aktyorlik san'atining mazmuni — qayta gavdalaniş (perevoploşenie), u taşqi va içki bölişi mumkin. Aktyorning işçi vositalari ham ikki turga bölinadi: taşqi (grim, kostyum, ba'zi teatr turlarida niqob) va içki, ya'ni psixofizik vositalar. Jismoniy vositalarga tana, plastika va harakat, ovoz (jumladan, diksiya), musiqiy eşitiş, ritm tuyğusi kiradi. Ruhiy vositalarga hissiyotlilik, kuzatuvçanlik, xotira, tasavvur, reaksiya tezligi va improvizatsiya qobiliyati kiradi.

Rus manbasiga köra, aktyorlik san'atining ildizlari ibtidoiy jamiyatdagi ommaviy marosimlarga borib taqaladi, garçi u paytda aktyorlik san'ati alohida mavjud bölmagan. Butun qabila ijro etgan bunday marosimlarning öyin va raqslarga bölinişi ijroçilar va tomoşabinlarning paydo bölişiga olib kelgan.

Ingliz manbasiga köra, qadimgi yunon ijroçisi Fespis miloddan avvalgi 534-yilda sahnada personaj nomidan söz aytgan birinçi ma'lum şaxs bölgan; şu sababli aktyorlar ba'zan „tespiyaliklar“ deb ataladi. Qadimgi Yunonistonda faqat erkaklar aktyor bölgan va ayol rollarini ham erkaklar yoki öğil bolalar ijro etgan. Qadimgi Rimda ayol ijroçilarga ruxsat berilgan, ammo ularning oz qismigagina söz aytiş roli berilgan.

Örta asrlarning boşida sayyor aktyorlar guruhlariga işonçsizlik bilan qaralgan, çerkov ularni xavfli va ğayriaxloqiy deb qoralagan. Örta asrlar oxirida Angliya va Yevropada kasbiy aktyorlar paydo böldi. 16-asr örtalaridan commedia dell'arte trupalari Yevropada improvizatsion sahna öyinlarini namoyiş etgan; Italiyada bu janr kasbiy ayol ijroçilarga erta imkon bergan. 1660-yildan keyin Angliyada ayollar sahnaga çiqa boşladi. 19-asrda aktyorlarning obrösi kötarilib, aktyorlik hurmatli kasbga aylandi; aktyor-menejerlar (masalan, Genri Irving, 1838–1905) öz truppalarini boşqargan. 20-asr boşida yirik sahna asarlarining iqtisodiyoti aktyor-menejer modelini siqib çiqarib, sahna menejeri va teatr rejissyori kasblarining ajralişiga olib keldi.

Manbalarda aktyorlik ta'limi va malakasi haqida aniq ma'lumot yöq. Faqat aktyorlik texnikasi va maktablari (masalan, Stanislavskiy va Mixail Çexov maktablari) rolni yaratiş usullarini belgilaşi qayd etilgan.