muhandis

Muhandis (injener) — texnikaning muayyan bir sohasiga ixtisoslaşgan mutaxassis, muhandislik sohalaridan biri böyiça oliy ma'lumotli kasb egasi. Muhandislar işi ilmiy kaşfiyotlarni insonlar va tadbirkorlik ehtiyojlariga qöllaş bilan boğliq.

Rus Vikipediyasiga köra, muhandis odatda texnik qurilmalarning hayotiy siklidagi barça jarayonlarda iştirok etadi: amaliy tadqiqot, rejalaştiriş, loyihalaş, konstruksiyalaş, tayyorlaş texnologiyasini işlab çiqiş, texnik hujjatlar tayyorlaş, işlab çiqariş, sozlaş, sinaş, işlatiş, texnik xizmat körsatiş, ta'mirlaş, utilizatsiya va sifat boşqaruvi. Faoliyatining asosiy mazmuni — yangi muhandislik yeçimlarini işlab çiqiş yoki mavjudlarini optimallaştiriş. Muhandis real texnik vositalar va jarayonlar bilan şuğullanadi, olim esa insonlarning bilimlari bilan.

Inglizça Vikipediyaga köra, loyihalaşda muhandis muammolarni aniqlaydi, tadqiqot ötkazadi, mezonlar va yeçimlarni tahlil qiladi, qaror qabul qiladi. Tahlil jarayonida sinov, işlab çiqariş yoki texnik xizmat bilan şuğullanadi, jarayon nosozligi sabablarini aniqlaydi, loyihalarning vaqti va xarajatini baholaydi. Köpçilik muhandislar bir yoki bir neçta yönalişga ixtisoslaşadi. Mahsulot yaratişda ular odatda fanlararo jamoalarda işlaydi.

Muhandislikning mexanik-muhandis, gidrotexnik-muhandis, kon muhandisi, harbiy muhandis, loyihalovçi muhandis, fizik-muhandis, texnolog-muhandis, quruvçi-muhandis, irrigator-muhandis kabi turlari bor.

Ilgari Şarqda binokor, yer ölçovçi, bino va inşootlarni loyihalovçi, geometriya bilan şuğullanuvçi kişilar „muhandis“ deb atalgan. Qadimiy bino va inşootlar, suğoriş inşootlari (koriz, sardoba), çarxpalak muhandislik qadimdan rivojlanganini körsatadi. Aşad al-Farğoniyning Nil daryosiga qurilgan suv miqdorini ölçaş inşooti ham muhandislik namunasi hisoblanadi.

Yevropada dastlab harbiy maşinalarni boşqargan kişilar injener deb atalgan (lotinça ingenium — qobiliyat). Rus Vikipediyasida bu eramizdan avvalgi 2-asrga oid deb körsatilgan. „Fuqarolik muhandisi“ tuşunçasi 16-asrda Gollandiyada köprik va yöl quruvçilarga nisbatan paydo bölgan, söng Angliya, Prussiya va Rossiyaga tarqalgan.

Muhandislik ta'limining vatani Fransiya hisoblanadi: 1747-yilda Köprik va yöllar maktabi, 1748-yilda Qirollik harbiy muhandislik maktabi, 1783-yilda Toğ maktabi, 1794-yilda Politexnika maktabi taşkil etilgan. 19-asr boşlarida Berlin, Karlsrue, Myunxen va boşqa şaharlarda texnik maktablar oçilgan. Oliy texnik ta'lim universitet ta'limi bilan 19–20-asrlar oraliğida tenglaştirilgan; şundagina „muhandis“ va „texnik“ örtasidagi farq şakllangan.

Özbekistonda muhandislar Toşkent texnika universiteti, Toşkent axborot texnologiyalari universiteti, viloyatlardagi oliy texnika öquv yurtlari, Toşkent arxitektura-quriliş instituti, Toşkent kimyo-texnologiya instituti, Toşkent davlat aviatsiya instituti, Toşkent avtomobil yöllari instituti va boşqa muassasalarda tayyorlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, litsenziyalangan professional muhandisning asosiy malakasi odatda muhandislik yönalişida tört yillik bakalavr darajasi yoki ba'zi hududlarda magistr darajasi hamda tört–olti yillik amaliyot va muhandislik imtihonlaridan ötişni öz içiga oladi. Dasturlar matematika, fizika va hayot fanlari, loyihalaş kursini qamrab oladi. Ta'lim dasturlari akkreditatsiyadan ötadi; Vaşington kelişuvi xalqaro akkreditatsiya kelişuvi hisoblanadi. AQShda litsenziya ta'lim, imtihonlar va odatda 5 yildan ortiq tajriba asosida beriladi.

Rossiyada muhandis lavozimi toifalarga bölinadi: III toifa uçun oliy texnik ma'lumot (staj talab etilmaydi), II toifa uçun kamida 3 yillik staj, I toifa uçun II toifa muhandisi sifatida kamida 3 yillik staj talab etiladi.