Vazir

Vazir (arab. وزير, wazīr — «yuk kötaruvçi») — Yaqin va Örta Şarq davlatlarida, şu jumladan Örta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengaşi (devon) boşliği, yuqori martabali amaldor. Hozirgi arab tilida bu söz hukumat vazirini bildiradi.

Vazir hukmdor bilan fuqarolar oraliğida turib, hukmdorning nomidan fuqarolarga tegişli barça masalalarda iş yuritgan. Bu atama ikki xil ma'noda qöllangan: hukumat boşidagi yagona lavozim (boş vazir; «Buyuk vazir» atamasi doim şu lavozimga nisbatan işlatilgan) yoki umuman «vazirlik darajasi» sifatida.

11-asr huquq nazariyotçisi al-Mavardiy vazirlarning ikki turini keltirgan:

• vazir al-tanfid («qatl vaziri») — çeklangan vakolatli, xalifa siyosatini amalga oşiruvçi; u musulmon bölmagan yoki hatto qul ham bölişi mumkin edi;
• vazir al-tafvid («vakolat berilgan vazir») — fuqarolik va harbiy işlar böyiça hokimiyatga ega, xalifa bilan bir xil vakolatli.

Ayollarning bu lavozimga kirişi taqiqlangan.

Özbekiston hududlarida örta asrlarda vazirlar podşoh, xon yoki viloyat hokimligiga tayinlangan şahzoda va xonzodalarning yordamçilari sanalgan. Xiva xonligida vazir yuqori mansabdor bölib, soliq yiğiş, qöşni xonliklar bilan aloqa qiliş va amaldorlarni tayinlaş bilan şuğullangan. Amir Temur va uning vorislari davrida markaziy ma'muriyatni boş vazir — devonbegi boşçiligidagi yetti vazirdan iborat arkoni davlat boşqargan: törtta vazir mamlakat va raiyat, harbiy, tijorat va moliya işlari böyiça, uçtasi çegara viloyatlari va tobe mamlakatlar işlari böyiça mas'ul bölgan.

Söz Qur'oni karimda tilga olingan: unda Horun Musoning vaziri (yordamçisi) sifatida tasvirlangan. Keyinroq şia yetakçilari al-Muxtor va Abu Salama uni «Muhammad oilasining yordamçisi» (vazir al-Muhammad) şaklida unvon sifatida qabul qilgan. Manbalarda vazir lavozimining kelib çiqişi haqida turliça ma'lumot bor: bir manbaga köra, uni Arab xalifaligida birinçi bölib xalifa al-Mansur (754–775) joriy etgan; boşqa manbalarda u dastlabki Abbosiy xalifalari davrida paydo bölgani aytiladi. Abbosiylar davrida vazir unvoni avval kotiblarga berilgan; ular dastlab yordamçi bölib, keyinçalik Sosoniy podşohlari dapirining (rasmiy kotib) vorisi va vakiliga aylangan.

Sözning kelib çiqişi haqida ikki qaraş mavjud: arabça wazara («yukni kötarmoq») fe'lidan yoki eroniy (pahlaviy vičir — farmon, hukm) ildizdan. Goitein va Sourdel kabi tadqiqotçilar söz va lavozim sof arabça ekanini ta'kidlaydi.

Somoniylar davrida 10 devon bölib, ularni xöjayi buzurg, sohib barid, muşrif, vakil, muxtasib va boşqa vazirlar boşqargan. Tarixdagi maşhur vazirlar sifatida Horun ar-Raşidning vaziri Yahyo ibn Xolid, Ğaznaviylardagi Hasanak, Saljuqiy Malikşoh I ning vaziri Nizom ul-Mulk va Usmonli imperiyasining Pargali Ibrohim poşosi eslanadi. Usmonlilarda «buyuk vazir» hukumat va Devonni boşqargan; bu lavozim 1922-yilda sultonlik tugatilgaç bekor qilingan. Marokaşda Buyuk vazir lavozimi 1955-yil 22-noyabrgaça amalda bölgan, söng boş vazir lavozimi bilan almaştirilgan.

Arab tilida «vazir» — hukumat vaziri, boş vazir esa Rais al-Vuzaro yoki al-Vazir al-Avval. Eronda vazirlar fors tilida «vazir» deyiladi; Pokistonda boş vazir vazir-e azam, Şarqiy Afrikada (Keniya, Tanzaniya) vazirlar «waziri» deb ataladi. Mustaqillik davrida Özbekistonda sörolar davridagi «ministr» va «ministrlik» sözlari «vazir» va «vazirlik» bilan almaştirilgan.