Baluj tili

Baluj tili (baloçi, baluçi) — baluj xalqining tili. U hind-yevropa tillari oilasining hind-eron şoxobçasidagi eron tillariga kiradi.

Baluj tili eron tillarining şimoliy-ğarbiy guruhiga mansub. Rus Vikipediyasiga köra, u örta asrlarda mid-parfiya şevalaridan rivojlangan. Ingliz Vikipediyasida uning dastlabki vatani Kaspiy dengizining markaziy qismi atrofida bölgan degan taxmin keltiriladi.

Şevalar an'anaviy ravişda ikki asosiy guruhga — ğarbiy va şarqiy guruhlarga bölinadi. Ingliz Vikipediyasi asosiy şevalar sifatida şarqiy (sulaymoniy), janubiy (makroniy) va ğarbiy (rakhşoniy) şevalarni körsatadi; alohida şevalardan biri koroşi bölib, Fors viloyatida qaşqaylar orasida sözlaşiladi. J. Elfenbeyn şevalarni yanada mayda guruhlarga ajratgan: rus manbasida bu rakhşoniy, saravoniy, lotuniy, keçiy, qirğoq va Şarqiy toğlar şevalari, ingliz manbasida esa rakhşoniy, panjguriy, saravoniy, laşariy, keçiy va «qirğoq şevalari».

Baluj tili Pokiston, Eron va Afğonistondagi Balujiston hududida, şuningdek Turkmaniston, Ummon, Fors qöltiği arab davlatlari va boşqa joylarda tarqalgan. Ingliz manbasiga köra, Şarqiy Afrikada va dunyoning boşqa diaspora jamoalarida ham sözlaşuvçilar bor.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça:

• özbek Vikipediyasi: 5,7 millionga yaqin (Pokistonda 2 millionga yaqin);
• rus Vikipediyasi: 7,5 milliondan ortiq (1990-yillar oxiri baholaşi), jumladan Pokistonda taxminan 6 million, Eronda 1–1,2 million, Afğonistonda 200 ming, Ummonda 130 ming, BAAda taxminan 100 ming, Turkmanistonda 85 ming;
• ingliz Vikipediyasi: Ethnologue ma'lumotiga köra 8,8 million; şevalar birgalikda kamida 10 million ona tilida sözlaşuvçiga ega.

Brayan Spunerning fikriça, baluj tilida sözlaşuvçilarning köpçiligi savodni baluj tilida emas, Pokistonda urdu, Afğoniston va Eronda fors tilida oladi.

Ingliz manbasiga köra, baluj tili 19-asrgaça yozma til bölmagan, kerak bölganda fors yozuvidan foydalanilgan. Ingliz mustamlaka amaldorlari uni birinçi bölib lotin yozuvida yozgan. Pokiston taşkil topgaç, baluj olimlari fors alifbosini qabul qilgan. Mir Gul Xon Nosirning «Gulbang» şe'rlar töplami (1951) arab yozuvida naşr etilgan. Sayyid Zahur Şoh Hoşimiy arab yozuvidan foydalaniş qoidalarini işlab çiqdi; uning qoidalari şarqiy va ğarbiy Balujistonda keng qöllanadi. Afğonistonda fors yozuviga asoslangan özgartirilgan arab yozuvi işlatiladi. Rus manbasiga köra, eng qadimgi yozma yodgorliklar 18-asrga oid.

Hozirgi standart alifbo — «Baloçi Academy Sarbaz» tomonidan belgilangan, 29 harfli fors-arab yozuvi asosidagi alifbo. 2000-yilda Uppsala universitetida (Şvetsiya) ötkazilgan xalqaro seminarda lotin alifbosi qabul qilingan; 2002-yilda Quettada yozuvni standartlaştiriş böyiça konferensiya bölgan.

SSSRdagi balujlar uçun 1930-yillar boşida (ingliz manbasida — 1933-yilda) lotin alifbosi yaratildi; unda öquv kitoblari, gazeta sahifasi va mafkuraviy asarlar naşr etildi. 1930-yillar oxirida (1938) naşr töxtatildi. 1990-yilda S. Aksenov va baluj ziyolilari kirill alifbosini işlab çiqdi; 1992–1993-yillarda şu alifboda boşlanğiç maktab darsliklari çiqdi. 2005-yilda Bibliya tarjimasi instituti kirillda Luqo Injilini naşr etdi. Ingliz manbasiga köra, kirill yozuvi 2000-yillar boşida iste'moldan çiqqan. 2017-yilda lotin alifbosida yana bir neça diniy kitob tayyorlangan (rus manbasi).

Unlilar çöziqlik böyiça qarama-qarşi qöyiladi. Ingliz manbasiga köra, kamida sakkiz unli bor: beşta çöziq va uçta qisqa. Gap tartibi odatda ega–töldiruvçi–kesim. Özbek manbasida sirğaluvçi, qöşaloq va serebral unlilar qayd etilgan.

Ot va olmoşlar tört kelişikli. Fe'lda 2 nisbat va 4 mayl bor; şevalarga qarab zamon şakllari soni turliça (özbek manbasida 10 ga yaqin zamon; rus manbasida darak maylida 5–9 şakl). Ötgan zamonda ötimli fe'llar ergativ qurilişda, ötimsizlari nominativ qurilişda böladi; hozirgi zamonda faqat nominativ. Turkmaniston balujlari şevasida ergativ quriliş yöqolgan. Jins kategoriyasi yöq. Luğatda fors, urdu, arab va turk sözlari mavjud.