Mulla Muhammad Umar

Mulla Muhammad Umar (Muhammad Umar Mujahid) — afğon diniy va harbiy rahbari, Tolibon harakatining asosçisi. U 1996-yildan 2001-yilgaça Afğoniston Islom amirligiga rahbarlik qilgan. Manbalarga köra, u 2013-yil 23-aprelda vafot etgan.

Tuğilgan sanasi aniq emas: özbekça va rusça Vikipediyada 1959 yoki 1962-yil, inglizça Vikipediyada taxminan 1950–1962-yillar körsatilgan. U paştunlarning Gilzaylar qabilasiga mansub Hotaki uruğidan çiqqan, kambağal dehqon oilasida tuğilgan. Tuğilgan joyi haqida ma'lumotlar turliça: Uruzgan viloyatidagi Singesar qişloği yoki Qandahor atrofidagi Nodex deyiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Tolibon tarjimai holida Qandahor viloyati Xakrez tumanidagi Çohi Himmat qişloği körsatilgan, The Daily Telegraph esa Uruzgan viloyatini keltirgan.

Otasi vafotidan keyin u qişloq mullasi bölib xizmat qilgan. Ta'limi haqidagi ma'lumotlar ham farq qiladi. Bir manbaga köra, u 1970-yillarning örtalarida Pokistonga ikki haftalik taşrif buyurib, Peşovar yaqinidagi Hakkaniya madrasasida öqigan, boşqa ma'lumotga köra — Kvettadagi diniy maktabda. Inglizça Vikipediyada esa uning ta'limi Afğonistondagi mahalliy madrasa va hujralarda olingani, Hakkaniya madrasasi unga faxriy doktorlik darajasini bergani, biroq u u yerda öqimagani aytiladi.

1979-yildan Sovet qöşinlari va Kobuldagi rejimga qarşi uruşda mujohidlar safida qatnaşgan. Qaysi guruh tarkibida bölgani haqida ma'lumotlar turliça: Harakat-i Inqilab-i Islami Nabi Muhammadiy qömondoni örinbosari, Yunus Xales otryadi a'zosi yoki Burhonuddin Rabboniy tarafdori deb yoziladi. Inglizça Vikipediyaga köra, u Faizulloh Oxundzoda qömondonligida jang qilgan, keyinroq öz guruhini tuzgan. U tört marta yaralangan va bir közidan ayrilgan. Rusça va özbekça maqolalarda bir versiyaga köra u közning qoldiğini piçoq bilan kesib, qovoğini tikib qöygani, ehtimol köz Peşovar kasalxonasida olib taşlangani aytiladi.

1989-yilda Sovet qöşinlari çiqarilgaç, Qandahorning ğarbidagi Mayvand tumani Sangsar qişloğida özi taşkil etgan masjid imomi bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1994-yilda u madrasa talabalari bilan Tolibon harakatini tuzgan va 1994-yil noyabrigaça Qandahor viloyatini egallagan.

1996–2001-yillarda u Afğoniston rahbari bölgan. Hukmronligi davrida Qandahordagi qarorgohini deyarli tark etmagan, bu şahar norasmiy poytaxtga aylangan; Kobulda atigi tört marta köriniş bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1996-yil 4-aprelda tarafdorlari unga Amir al-Mu'minin unvonini bergan.

11-sentabr voqealaridan keyin NATO harbiy aralaşuvi natijasida Tolibon hukumati ağdarildi, Umar esa yaşirindi. 2002-yil yanvarida Newsweek muxbirlari uning sobiq haydovçisi Kari Saheb bilan suhbatlaşgan: uning aytişiça, Umar Qandahorni amerika qismlari kirişi arafasida rikşada, söng yuk maşinasida tark etgan. Amerika razvedkasiga köra, u Kvettada yaşirinib yurgan; AQSh uni tutişga yordam beradigan ma'lumot uçun 10 million dollar va'da qilgan. Inglizça Vikipediyada esa Zabul viloyatida yaşiringani aytiladi.

Vafoti haqida 2011-yilda tarqalgan xabarni Tolibon rad etgan. 2015-yil iyulida Afğoniston xavfsizlik idoralari uning 2013-yilda vafot etganini ma'lum qildi, 30-iyulda Tolibon buni tasdiqladi. Xabarlarga köra, u sil kasalligidan vafot etgan.

Rusça Vikipediyaga köra, uning tört xotini va tört farzandi bölgan; 1999-yilda suiqasd paytidagi portlaşda qizlaridan biri halok bölgan. Boşqa versiyada beşta öğli bölgani aytiladi.