Muhammad Ayubxon

Ğozi Muhammad Ayubxon (1857 – 1914-yil 7-aprel) — afğon harbiy va siyosiy arbobi. U Hirot viloyatining hokimi bölgan, ikkinçi ingliz-afğon uruşida afğon qöşinlariga qömondonlik qilgan. Mayvand ğozisi va afğon şahzoda Çarlisi nomlari bilan ham tanilgan.

Ayubxon puştunlar oilasida tuğilgan. Otasi Şeralixon, onasi Lalpuraning nufuzli Mohmand boşliği Saodatxonning qizi edi. Uning akasi Muhammad Yoqubxon bölgan. Inglizça Vikipediyada onasining ismi Qamar Jon deb körsatilgan.

Özbekça va inglizça Vikipediyaga köra, Ayubxon 1879-yil 12-oktyabrdan 1880-yil 31-maygaça Afğoniston amiri bölgan. Rusça Vikipediyada esa uning amirligi 1880-yil mart–may oylari deb berilgan; şuningdek, 1880-yil martidan 1881-yil oktyabrigaça Hirot amiri, 1881-yil iyul–sentyabr oylarida Qandahor amiri bölgani aytilgan.

Ayubxon qömondonligidagi afğonlar 1880-yil 27-iyulda Mayvandda ingliz-hind qöşinlari bilan töqnaşib, ğalaba qozondi. Manbalarda bu ğalaba Afğoniston uçun strategik ahamiyatga ega bölgani, mamlakatni Britaniya tomonidan parçalanişdan va Qandahorni doimiy işğoldan saqlab qolgani aytiladi. Mağlubiyat inglizlarni Qandahordan çekinişga majbur qilgan. Jangdan söng afğonlar halok bölgan ingliz-hind askarlarini dafn etib, ularning xotirasiga yodgorlik örnatgan.

Keyin Ayubxon Qandahorda yaxşi qurollangan ingliz qöşinlarini qamal qildi, ammo muvaffaqiyatga erişa olmadi. 1880-yil 1-sentyabrda general Frederik Roberts boşçiligidagi kuçlar uni Qandahor jangida mağlub etdi. Bu jang ikkinçi ingliz-afğon uruşini yakunlagan.

Bir yil ötgaç, Ayubxon Qandahorni amir Abdurrahmonxondan olişga urindi. Ingliz tilidagi maqolada Forbsga işora qilib aytilişiça, u 1881-yil iyulida mablağ yetişmasligi va qöşinning itoatsizligiga qaramay Qandahor sari yurgan, Mayvandda amir tayinlagan hokim Muhammad Hasanxonni mağlub etib, viloyatni qisqa muddat boşqargan. Keyin Britaniya yordamiga tayangan Abdurrahmonxon uni Qandahor yonida qat'iy mağlubiyatga uçratgan. Ayubxon Forsga (hozirgi Eron) qoçdi.

1888-yilda Tehrondagi elçi ser Mortimer Durand bilan muzokaralardan söng u Britaniya Rojaligining nafaqaxöriga aylandi va Britaniya Hindistoniga ötdi. Siyosiy ofitser Uilyam Evans-Gordon uni Karaçidan Ravalpindigaça hamrohlari bilan kuzatib bordi. Ayubxon umrining oxirigaça Hindistonda, Lohurda (Panjob) yaşadi.

Ayubxon 1914-yilda Lohurda vafot etgan. U Peşovarda, Durroniy qabristonidagi Şayx Habib ziyoratgohi yonida dafn etilgan.

Afğonistonda u «Afğoniston Milliy Qahramoni» sifatida eslanadi. Uning ön bir xotini, ön beş öğli va ön qizi bölgan. Avlodlarining bir qismi Pokistonda turli lavozimlarda xizmat qilgan. Ikki nabirasi — Sardor Hisom Mahmud al-Afandi va Sardor Muhammad Ismoilxon Pokiston armiyasida brigadir bölgan.

Hisom Mahmud al-Afandi Ayubxonning tönğiç öğli Sardor Muhammad Abdulqodirxon al-Afandining (1888-yilda Iroqda tuğilgan, 1976-yilda vafot etgan) öğli edi. U 1939-yil 15-iyulda Britaniya Hindistoni armiyasida ikkinçi leytenant bölgan, Ikkinçi jahon uruşi va Birma kampaniyasida qatnaşgan. Pokiston mustaqillikka erişgaç, Pokiston armiyasida brigadir bölib xizmat qilgan, söng polo bilan şuğullangan. Uning vafoti 1983-yil avgustda deb körsatilgan; inglizça maqolada esa boşqa joyda 1985-yil ham yozilgan.