Xaydar ibn Kavus al-Afşin

Xaydar ibn Kavus, al-Afşin nomi bilan maşhur, Abbosiy xalifalari saroyida xizmat qilgan söğdiy kelib çiqişli sarkarda va Ustruşonaning vassal knyazi edi. U xalifa al-Mu'tasimning harbiy yurişlarida qatnaşgan, Bobak qözğolonini bostirgan va Vizantiya imperatori Theophilos ustidan ğalaba qozongan.

Al-Afşin — Ustruşona hukmdorlarining islomgaça bölgan irsiy unvoni. Rusça va inglizça manbalarga köra, bu söz örta fors tilidagi «pişin» va avestoça Pisina/Pisinah nomi bilan boğlanadi. V. Minorskiy unvonni söğdiy kelib çiqişli deb hisoblaydi. Xaydar Ustruşonadagi hukmdor Kavusning öğli va vorisi bölgan. Inglizça manbaga köra, ikki klassik manba (va ayrim zamonaviy mualliflar) uni turk deb atagan, biroq arab mualliflari «turk» atamasini xalifaning yangi qöşinlari uçun keng ma'noda işlatgan, şuning uçun u odatda eroniy deb hisoblanadi.

Rusça maqolaga köra, 822-yilda xalifa al-Ma'mun Ustruşonaga yuriş uyuştirgan. Kavus öğillari örtasidagi içki nizolar arab qöşini muvaffaqiyatiga yordam bergan: Xaydar arablarga kömak bergan, ukasi Fadl esa çöllarga qoçgan. Xaydar taxtni taxminan 830-yilda egallagan, biroq amalda mamlakatni boşqarmay, Bağdod xalifalari ixtiyorida viloyatlarda noib bölib, qöşinlarga qömondonlik qilgan. 831–833-yillarda Misrda qözğolonlarni bostirgan.

835-yilda al-Mu'tasim uni Ozarbayjon noibi etib tayinlab, Bobak boşçiligidagi xurramiylar qözğolonini bostirişni topşirgan. Bobak Bazz qal'asida mustahkamlangan. Rusça maqolaga köra, al-Afşin 837-yil 26-avgustda Bazzni egallagan. Ya'qubiy ma'lumotiga köra, u qal'adan 7600 arab asirini ozod qilib, qal'ani vayron etgan. Mukofot sifatida xalifa uni Arman va Ozarbayjon bilan birga Sind noibi etgan.

838-yilda al-Mu'tasim Vizantiyaga qarşi yuriş boşladi. Al-Afşin şimoliy qöşinga qömondon böldi; qöşinda taxminan 10 ming turk otliq öqçisi bölgan. Iyun örtalarida u Antitavr tizmasidan ötib, Dazimonda joylaşdi. Imperator Theophilos avval uning qöşiniga qarşi çiqdi. Anzen jangida (22-iyul) vizantiyaliklar avval ustun keldi, söng al-Afşin turk öqçilarini qarşi hujumga taşladi. Imperator qöşin orasida körinmay qolgaç, vizantiya safida sarosima boşlandi. Theophilos qurşovda qolgan bölsa-da, yorib çiqib qutuldi. Söng al-Afşin qöşini xalifa bilan Ankirada birlaşib, Amoriumni qamal qildi va şahar olindi.

Rusça maqolaga köra, yurişdan söng al-Afşin xalifadan ikki million dirham mukofot olgan, ammo vazir Ibn az-Zayyot va boş qozi Ibn Abu Duad uni Bobak bilan yaşirin aloqa, öljaning bir qismini yaşiriş, separatizm va butparastlikda ayblagan. Inglizça maqola esa Tabariston hukmdori Mazyar bilan yozişmalar va Xurosondagi Abdulloh ibn Tohir bilan raqobatni tilga oladi. Sud jarayonida uning islomni çin dildan qabul qilgani şubha ostiga olingan. Ibn Tohir uni Bobak boyliklarini yaşirişda ayblagan.

Vafoti haqidagi ma'lumotlar farq qiladi: özbekça va inglizça maqolalarda u 841-yil iyunida qatl etilgan deyiladi, rusça maqolada esa u qatl qilinmay, Somarro qamoqxonasida 841-yil may–iyunida vafot etgani aytiladi. Inglizça maqolaga köra, unga maxsus «Marvarid» nomli minora şaklidagi qamoqxona qurilgan.

Al-Afşin işi böyiça tarixçilar fikri ikkiga bölingan: ayrimlar uni xalifalikdagi hokimiyatni egallaşga intilgan, boşqalar esa fitnaçilar tuhmati qurboni deb hisoblaydi. Ustruşona keyin Somoniylardan Yahyo ibn Asadga topşirilgan va 893-yilda Somoniylar davlatiga qöşilgan.