Sergey Vonsovskiy

Sergey Vasileviç Vonsovskiy (1910–1998) — sovet va rus fizigi, SSSR Fanlar akademiyasi akademigi. Ilmiy işlari metallar va yarimötkazgiçlarning magnit hamda elektr xossalari, ferromagnetizm va öta ötkazuvçanlik nazariyasiga bağişlangan.

Vonsovskiy 1910-yil 20-avgustda (eski uslubda; yangi uslubda 2-sentabrda) Toşkentda tuğilgan. Rus Vikipediyasiga köra, u Sofya Ivanovna Vonsovskaya va uning ikkinçi eri, Özbekiston SSR xizmat körsatgan öqituvçisi Vasiliy Semyonoviç Vonsovskiyning oilasida dunyoga kelgan.

1932-yilda Leningrad universitetini nazariy fizika mutaxassisligi böyiça tamomlagan. Şu yilning oktyabridan taqsimot böyiça Sverdlovskda yaşagan. 1932–1939-yillarda Ural fizika-texnika institutida işlagan, 1939-yildan Metallar fizikasi instituti bölimi mudiri bölgan. Magnit neytronografiyasi laboratoriyasiga rahbarlik qilgan, u uning taşabbusi bilan taşkil etilgan. Inglizça manbaga köra, 1943-yilda ikkinçi dissertatsiyasini himoya qilib, fan doktori darajasini olgan.

1947-yildan Ural universiteti fizika fakultetida professor bölgan. 1971–1985-yillarda SSSR Fanlar akademiyasi Ural ilmiy markazi prezidiumi raisi bölgan (inglizça manbada bu lavozim «Ural bölimi direktori» deb berilgan). 1993-yildan Yekaterinburgdagi Gumanitar universitet rektori bölgan. «Fizika metallov i metallovedeniye» jurnalining boş muharriri edi.

Vonsovskiy 1998-yilda vafot etgan va Şirokoreçenskoye qabristoniga dafn etilgan. Vafot sanasi manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 8-noyabr, rus va ingliz Vikipediyalarida 11-avgust.

U Ural ilmiy maktabining asosçisi hisoblanadi; bu maktab qattiq jism nazariyasi va magnit hodisalari fizikasi bilan şuğullanadi. 1934–1936-yillarda S. P. Şubin bilan birga kristall jismlarning qutbli va s-d almaşinuv modellarini yaratgan. Ötiş metallari, qotişmalar va siyrak yer birikmalari nazariyasini işlab çiqib, ularning magnit va elektr xossalari özaro boğliqligini hisobga olgan. Qotişmalar ferromagnetizmi nazariyasi asoslarini qöygan, magnit anizotropiya va magnitostriksiya hodisalari nazariyasini rivojlantirgan. Ötiş metallari va qotişmalarda öta ötkazuvçanlik, şuningdek ferromagnetizm bilan öta ötkazuvçanlikning bir vaqtda mavjud bölişi muammosini tadqiq qilgan.

Asosiy asarlari: Y. S. Şur bilan «Ferromagnetizm» (1948), «Magnetizm» (1971), «Magnetizm mikroçastits» (1973), M. I. Katsnelson bilan «Kvantovaya fizika tvyordogo tela» (1983; inglizça naşri Springer, 1989).

1973-yilda u akademik A. D. Saxarovning xatti-harakatini qoralagan, «Pravda» gazetasida çop etilgan olimlar xatiga imzo çekkan akademiklardan biri bölgan. Rus Vikipediyasiga köra, 1989-yilda SSSR xalq deputatlarini Fanlar akademiyasidan saylaş jarayonida Andrey Dmitrieviçdan rasman uzr söragan.

SSSR FA akademigi (1966), Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1969). Uç Lenin ordeni, ikki Mehnat Qizil Bayroği ordeni, Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan. SSSR Davlat mukofoti (1975, 1982), Demidov mukofoti, S. I. Vavilov nomidagi oltin medal sohibi. Polşa Fanlar akademiyasining xorijiy a'zosi, Germaniya Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir a'zosi edi. 1984-yilda Sverdlovskning faxriy fuqarosi bölgan. Yekaterinburgdagi köçalardan biri uning nomi bilan atalgan, Ural bölimining asosiy ilmiy mukofoti — Vonsovskiy oltin medali ham uning nomini olgan.