Yuriy Izrael

Yuriy Antoniyeviç Izrael (1930-yil 15-may, Toşkent — 2014-yil 23-yanvar, Moskva) — sovet va rus meteorologi, Rossiya Fanlar akademiyasining akademigi (1994). U 1974-yildan SSSR Fanlar akademiyasining muxbir a'zosi bölgan.

Izrael Toşkentda tuğilgan. Otasi Antoniy Ivanoviç Estoniyada, Vilyandi şahri yaqinida tuğilgan, millati eston bölib, Örta Osiyo davlat universitetida odam va hayvonlar fiziologiyasi kafedrasiga rahbarlik qilgan. Onasi Antonina Stepanovna Şatalina rus bölgan, 1925-yilda Saratov universitetini tamomlab, Toşkentda işlagan, 1944-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan va şu kafedrada professor bölgan.

1953-yilda Örta Osiyo davlat universitetining fizika fakultetini tugatib, Moskvada SSSR Fanlar akademiyasi Geofizika institutida akademik Ye. K. Fyodorov rahbarligida iş boşlagan. Keyinçalik Amaliy geofizika institutida işlab, 1963-yilda nomzodlik, 1969-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan va şu yili Fyodorovning örniga institut direktori bölgan. 1974-yilda Gidrometeorologiya xizmatiga rahbar bölgan, 1978-yilda Gidrometeorologiya davlat qömitasi raisi lavozimiga tayinlangan. 1990–2011-yillarda Global iqlim va ekologiya institutining asosçisi va direktori bölgan. 1996–2002-yillarda RFA bölimi akademik-kotibi, 2001-yilda Rossiya ekologiya akademiyasi prezidenti etib saylangan.

U SSSR Oliy Kengaşi deputati (1979–1989) va KPSS Markaziy taftiş komissiyasi a'zosi (1981–1990) bölgan. 2014-yil 23-yanvarda Moskvada vafot etgan va Novodeviçye qabristoniga dafn etilgan.

Izrael Iqlim özgarişi böyiça hukumatlararo komissiya raisining örinbosari va Jahon meteorologiya taşkiloti (WMO) vitse-prezidenti bölgan. 1975-yilda biosfera holati monitoringi bölimiga rahbarlik qilib, atrof-muhit monitoringi tamoyillarini işlab çiqişda iştirok etgan. Çernobil AESdagi avariyadan keyin radioaktiv ifloslanişni baholaş işlariga rahbarlik qilgan; şu uçun Lenin ordeni bilan taqdirlangan. 400 dan ortiq ilmiy iş, jumladan 24 monografiya yozgan, ulardan yettitasi xorijiy tillarda naşr etilgan.

Izrael «iqlim özgarişi ravşan, ammo fan hozirça uning sabablarini aniqlay olmaydi» deb bildirgan. U inson faoliyati va global isiş örtasida isbotlangan boğliqlik yöq, deb hisoblagan; bu fikr IPCC xulosasiga zid edi. Şu bilan birga, kelgusi 100 yilda harorat 1,4–5,8 daraja kötarilişi haqidagi IPCC başoratlariga qöşilgan, buni insoniyatga xavf deb hisoblamagan. Kioto protokolini «haddan taşqari qimmat, samarasiz va kuçsiz dalillarga asoslangan» deb baholagan. Çiqindilarni kamaytiriş örniga stratosferaga aerozollar kiritişni taklif qilgan va yangi şaroitga moslaşişni yoqlagan.

Çernobil avariyasi paytida u Gidrometeorologiya davlat qömitasi raisi edi va keyinçalik kuzatuvlarning sekin va noaniq olib borilgani uçun tanqid qilindi. Uning rahbarligi davrida SSSRda havo ifloslanişi misli körilmagan darajaga yetgani uçun ham tanqid qilingan. 2004-yilda «Nature» jurnalida Quirin Schiermeier va Bryon MacWilliams uni «qazib olinadigan yoqilği uçun kuraşayotgan qazilma kommunist» deb atagan. CNN ma'lumotiga köra, u Putinning eng nufuzli ilmiy maslahatçisi bölgan, ammo Izrael buni rad etgan.

U «Vatan oldidagi xizmatlari uçun» ordenining uç darajasi, Lenin ordeni (1986), Oktyabr inqilobi ordeni, ikki Mehnat Qizil Bayroq ordeni, SSSR Davlat mukofoti (1981) va UNEP Sasakawa mukofoti (1992) bilan taqdirlangan. Rus manbasiga köra, IPCC guruhi tarkibida 2007-yilda Nobel tinçlik mukofotini olgan.