Qirğiz tili
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Qirğiz tili (qirğizça: kirgiz tili) — turkiy tillarning qirğiz-qipçoq guruhiga mansub til, Qirğizistonning davlat tili. Unda asosan etnik qirğizlar sözlaşadi.
Tasnifi
13Qirğiz tili turkiy tillarning qipçoq guruhiga kiradi. Rus Vikipediyasi Katta rus ensiklopediyasiga tayanib yozişiça, u tarixan toğ-Oltoy tillariga (xakas-oltoy guruhi) yaqin bölgan, ammo Örta asrlarning oxirida qipçoq tillari bilan yaqin aloqa tufayli köp dastlabki xususiyatlarini yöqotib, hozir qipçoq guruhining qirğiz-qipçoq kiçik guruhiga kiradi. Ingliz Vikipediyasiga köra, u Janubiy Oltoy tili bilan birga şarqiy qipçoq kiçik oilasini taşkil etadi; qirğiz, qozoq va oltoy tillari özaro juda yaxşi tuşunilişi aytiladi. Qirğiz tilini qadimgi (Yenisey) qirğiz tili bilan adaştirmaslik kerak: u janubiy Sibir turkiy tillariga mansub, uning hozirgi vorislari — Rossiyadagi xakas tili va Xitoy şimoli-şarqidagi fuyu qirğiz tili.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Qirğiz tili Qirğizistondan taşqari Özbekiston, Tojikiston, Qozoğiston, Xitoy, Rossiya, Afğoniston, Pokiston va boşqa mamlakatlarda yaşovçi qirğizlar orasida ham tarqalgan. Xitoyda Sinszyandagi Qizilsu qirğiz avtonom okrugida, Tojikistonda Toğli Badaxşon viloyatida muhim ozçilik tili hisoblanadi. Özbek Vikipediyasida sözlaşuvçilar soni turliça körsatilgan: bir örinda 5 million kişi, boşqa örinda 2,5 million (şundan Qirğizistonning özida 2 million 330 mingdan ortiq, 20-asr 90-yillari örtalari). Rus Vikipediyasiga köra, 1989-yil 23-sentyabrdan qirğiz tili Qirğiziston SSRda davlat tili maqomiga ega.
Yozuvi
13Qirğiz yozuvi tarixi manbalarda turliça bayon etilgan. Özbek Vikipediyasida arab alifbosi 1924-yildan, lotin yozuvi 1926- yoki 1927-yildan, kirill yozuvi 1940- yoki 1941-yildan joriy etilgani aytilgan. Rus va ingliz Vikipediyalarida arab yozuvi 1928-yilgaça, lotin yozuvi 1928–1940-yillarda işlatilgani, 1940-yilda kirill yozuviga ötilgani yoziladi. Hozir Qirğizistonda rus harflariga ң, ө, ү qöşilgan kirill alifbosi qöllanadi; Xitoy va Afğonistondagi qirğizlar arab yozuvidan foydalanadi. Qadimda dastlabki yozuv Örxun-Enasoy (qadimgi turkiy) yozuvi bölgan. 1990-yildan keyin lotin alifbosiga ötiş masalasi muhokama qilinadi; 2023-yil aprelida Davlat til böyiça milliy komissiya raisi Kanıbek Osmonaliyev alifboni lotinga ötkaziş haqida bayonot berdi, biroq Prezident Sadir Japarov bunday reja yöqligini aniqlaştirgan (ingliz Vikipediyasi).
Tarixi
13Ingliz Vikipediyasiga köra, 925-yilda Liao sulolasi Yenisey qirğizlarini mağlub etib, Möğuliston daştlaridan çiqarib yuborganida, ayrim qadimgi qirğiz elitalari Oltoy va Sinszyanga joylaşib, mahalliy qipçoqlar bilan aralaşgan va til almaşinuvi yuz bergan. 1207-yildagi möğul bosqinidan va Yuan sulolasiga qarşi qözğolonlardan söng qirğizça sözlaşuvçi qabilalar Tyan-Şanga köça boşlagan. Çiğatoy ulusi fuqarosi sifatida ular islomni qabul qilgan, şu tufayli tilga fors va arab özlaşmalari kirgan, ammo qozoq, özbek va uyğur tillaridagidan ança kam. Rus Vikipediyasiga köra, 14–15-asrlardan keyin qirğizlar yozma til sifatida umumturkiy yoki qirğiz tilidan foydalangan; 19-asr oxirida arab yozuvida qirğizça qölyozma yaratilgan, 1910-yillarda arab yozuvidagi dastlabki bosma asarlar çiqqan.
Xususiyatlari
13Qirğiz tili ikki lahja guruhiga — şimoliy va janubiy lahjalarga bölinadi. Adabiy til şimoliy lahja asosida şakllangan. Şimoliy lahjada möğul, janubiy lahjada özbek özlaşmalari köproq. Uçinçi, kiçik lahja — Pomir qirğizçasi.
Fonetikasida unlilar uyğunligi (singarmonizm) izçil saqlanadi, uzun unlilar mavjud: ular yozuvda harfni ikkilantiriş bilan beriladi va ma'noni farqlaşi mumkin (rus Vikipediyasidagi misol: saat «soat» — sat «sot»). Urğu köpinça oxirgi böğinga tuşadi.
Grammatikasida grammatik jins yöq, gap tartibi — ega–töldiruvçi–kesim. Qirğiz tilida 6 ta kelişik bor. Köplik qöşimçasi 12 fonetik variantga ega; son bilan kelganda ot birlikda qöllanadi (eki kүn «ikki kun»).
Leksikasida sof turkiy qatlamdan taşqari arab, fors, rus va möğul özlaşmalari bor. Rus Vikipediyasiga köra, qirğiz tili mustaqil turkiy davlatlarning titul tillari orasida arab-fors ta'siriga eng kam uçragani hisoblanadi. Çorvaçilik va ot sporti leksikasi yaxşi rivojlangan. Svodeş röyxati asosida leksik yaqinlik: qozoq tili bilan 91 %, tatar 79 %, uyğur 77 %, özbek 76 %, oltoy 73 %, xakas 69 %.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qirğiz tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/147 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQirğiz tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/147
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/147
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2009-yil
4,6 mln kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.