Alovuddin Kosoniy

Alovuddin al-Kosoniy (al-Koşoniy ham deyiladi) — 12-asrda yaşagan sunniy musulmon huquqşunosi, hanafiy mazhabining nufuzli vakili. U «Malik al-ulamo» («Olimlar podşosi») laqabi bilan tanilgan. Asosiy asari «Badoeʼ as-sanoeʼ fi Tartib aş-Şaroeʼ» hanafiy an'anasidagi muhim huquqiy qöllanmalardan biridir.

Yoşligi va oilasi

Al-Kosoniy Farğonadagi Koson (Kosonsoy) şahridan bölgan. U hanafiy huquqşunosi Alouddin as-Samarqandiyning (vafoti 1144-yil) şogirdi edi. Ustozi unga qizi Fotima as-Samarqandiyni turmuşga bergan. Manbalarga köra, kelinlik sovğasi sifatida u Samarqandiyning «Tuhfat al-fuqaho» töplamiga şarh yozişi lozim bölgan, «Badoeʼ as-sanoeʼ» esa mahr sifatida qabul qilingan. Rus tilidagi maqolada bu turmuşdan keyin al-Kosoniy, Fotima va Samarqandiy birgalikda fatvolar çiqara boşlagani aytiladi.

Faoliyati

Aniq bölmagan sanada al-Kosoniy Kiçik Osiyoga borib, Köniyadagi Rum-Saljuqiy hukmdori Mas'ud I saroyida bölgan. Ijtihod mavzusidagi bahsda raqibi uni mötaziliy ta'limoti vakili deb ayblagan; al-Kosoniy raqibiga muşt tuşirgaç, hukmdor aralaşgan. Hukmdor uni saroyda uşlab turiş imkoni yöq deb hisoblab, vazirining maslahati bilan Halabga, Nuriddin Zangiy huzuriga elçi qilib yuborgan. Rus tilidagi maqolada bu voqea taxminan 1146–1148-yillar oraliğida bölgan deyiladi.

Halabda u Radiddin as-Saraxsiyning (vafoti 1149-yil) örniga Madrasa Hallaviyada hanafiy huquqi professori etib tayinlangan. Rus tilidagi maqolaga köra, u şu madrasada umrining oxirigaça dars bergan.

Keyingi hayoti va vafoti

Keyingi hayoti haqida ma'lumot kam. Ali al-Qoriyning aytişiça, al-Kosoniy xotini Fotimaga qattiq boğlangan: fatvo berişda xatoga yöl qöysa, Fotima töğri hukmni aytib, xato sababini tuşuntirgan va uning huquqiy fikrlarini tuzatib, tahrir qilgan. Xotini vafot etgaç, al-Kosoniy har payşanba keçqurun Halab qal'asidagi Ibrohim ziyoratgohida uning qabrini ziyorat qilgan. U 1191-yilda vafot etib, xotini yoniga dafn qilingan. Rus tilidagi maqolada vafot sanasi hijriy 587-yil 10-rajab (1191-yil 3-avgust) deb berilgan.

Al-Kosoniy Abul Mu'in an-Nasafiy va Alouddin as-Samarqandiydan tahsil olgan. Şogirdlari orasida Jamoliddin Ğaznaviy bor. Rus tilidagi maqolada şogirdlari qatorida uning öğli Mahmud ham tilga olingan.

«Badoeʼ as-sanoeʼ» zamonaviy bosma naşrda yetti jilddan iborat. Uni ustozining qöllanmasiga şarh deyişadi, biroq asar odatiy şarh emas, turli huquq sohalarining qat'iy tizimli bayonidir. Al-Kosoniy har bir bobni qaysi mavzularga töxtalişini bayon qiluvçi kontur bilan boşlaydi. Uslubiy ravşanligiga qaramay, asar uzoq vaqt hanafiy huquqi rivojiga katta ta'sir körsatmagan. Zamondoşi al-Marğinoniyning «Al-Hidoya»sidan farqli ravişda u heç qaçon şarhlanmagan. 20-asr boşida bosma naşri çiqqaç, unga qiziqiş ortgan va u hanafiy ilmiy muassasalarida markaziy ahamiyat kasb etgan.

Al-Kosoniy Qur'on tafsirini ham yozgan; u qölyozma holida saqlanib qolgan. Rus tilidagi maqolada unga «Kitob at-Ta'vilot» va kalom böyiça «as-Sulton al-mubin fi usul ad-din» asarlari ham nisbat berilişi aytilgan.