Qozoq tili
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Qozoq tili (özini qozoqça: Qazaq tіlі, qazaqşa deb ataydi) — turkiy tillarning qipçoq guruhiga mansub til. U Qozoğiston Respublikasining davlat tili hisoblanadi.
Tasnifi
13Qozoq tili qipçoq tillari içida qipçoq-nöğay guruhçasiga kiradi. Özbekça va rusça manbalarga köra, bu guruhçani qozoq tili qoraqalpoq va nöğay tillari bilan birga taşkil etadi; rus tilidagi maqolada unga qorağoş tili ham qöşiladi. Ingliz tilidagi maqolada qozoq tili nöğay, qirğiz va qoraqalpoq tillari bilan yaqin qarindoş deb körsatilgan.
Dialektlar sonida yagona fikr yöq. Ba'zi manbalarda 2 ta, ba'zilarida 3 ta (şimoli-şarqiy, janubiy va ğarbiy) lahja ajratiladi. Ethnologue ham özaro tuşuniladigan uç lahja guruhini (şimoli-şarqiy, janubiy, ğarbiy) tan oladi. Rus tilidagi maqolada Sarsen Amanjolov uç lahjani, hozirda esa tarqalgan fikrga köra tört lahjani (ğarbiy, janubiy, şarqiy va markaziy-şimoliy) sanaydi. Şimoli-şarqiy lahja eng keng tarqalgan bölib, adabiy tilning asosi hisoblanadi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Qozoq tili asosan Qozoğistonda tarqalgan. Undan taşqari Xitoy (Şinjon), Özbekiston, Rossiya, Mongoliya, Turkmaniston, Qirğiziston, Tojikiston, Afğoniston, Turkiya, Ukraina va boşqa mamlakatlarda ham qöllanadi. Rossiyada Oltoy Respublikasida qozoq tili rasmiy maqomga ega.
Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: Özbekça maqolada qariyb 30 million, Ethnologue 2009-yil ma'lumotida 12 934 060, Worlddata.info baholaşida 17,3 million, Ethnologue 2025-yil ma'lumotida 21,4 million kişi. Qozoğistonda 2021-yilgi röyxatga olişga köra aholining taxminan 70 foizi qozoq tilini ona tili deb atagan, aholining 80 foizi (5 yoşdan katta) bu tilni biladi.
Yozuvi
13Qozoq yozuvi 1930-yilgaça (rus manbasida 1929-yilgaça) arab grafikasiga asoslangan edi. 1912-yilda A. Baytursinov arab yozuvini qozoq tiliga moslab isloh qilgan. Keyin lotin yozuvi qöllandi (1929/1930–1940), 1940-yildan kirill yozuvi joriy etilgan. Kirill alifbosida 42 harf bor.
Xitoydagi qozoqlar özgartirilgan arab yozuvidan foydalanadi. 2017-yil 26-oktabrdagi prezident farmoni bilan lotin alifbosiga bosqiçma-bosqiç ötiş belgilandi; dastlab 2025-yilgaça rejalaştirilgan ötiş keyinçalik 2031-yilga surildi.
Tarixi
13Özbekça maqolaga köra, arab yozuviga asoslangan yozma adabiy til 19-asr ikkinçi yarmida paydo bölib, Abay Qönonboyev va Ibray Oltinsarin faoliyati tufayli asr oxirida töliq şakllangan. Rus tilidagi maqolada tilning şakllanişi 14–17-asrlarga, yakuniy şakllanişi 15-asrga yoki 17-asr örtasiga boğlanadi. Ingliz tilidagi maqolada zamonaviy qozoq tili taxminan 1465-yilda, Qozoq xonligi taşkil topişi davrida şakllangan, deb taxmin qilinadi.
Tilga arab va fors tillaridan köp söz kirgan. Janubiy lahja bir neça asr davomida özbek tilining kuçli ta'sirini boşidan keçirgan.
Xususiyatlari
13Özbekça maqolaga köra, qozoq tilida 9 unli fonema bor, unlilar uyğunligi va undoşlar assimilyatsiyasi mavjud, urğu asosan dinamik. Inglizça maqolada unlilar soni taxminan 8–9 deb körsatilgan va bu borada munozara borligi aytilgan. Sözlarning köpçiligida urğu oxirgi böğinga tuşadi.
Qozoq tili — agglyutinativ til: sözlar negizga ketma-ket qöşimçalar qöşib yasaladi. Gapda odatda fe'l oxirda keladi. Otlar sondagi birlik va köplik hamda yetti kelişik böyiça turlanadi; grammatik jins yöq. Fe'lda 4 mayl (aniqlik, buyruq, istak, şart) va 3 zamon (ötgan, hozirgi, kelasi) farqlanadi. Gaplar darak, söroq, buyruq va undov turlariga bölinadi.
Leksikaning öz qatlamini umumturkiy sözlar taşkil etadi; arab, fors, möğul, özbek, tatar, rus va xitoy tillaridan özlaşgan sözlar ham bor.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qozoq tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/148 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQozoq tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/148
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/148
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
12,9 mln kişi
−2 %2009-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.