Xamsa

„Xamsa“ (arabça — beş) — Alişer Navoiyning beş dostondan iborat katta asari. Rus Vikipediyasiga köra, u 15-asrda çiğatoy tilida yozilgan va fors şoiri Nizomiy Ganjaviy „Xamsa“siga şe'riy javob sifatida yaratilgan.

Asar beş dostondan iborat: „Hayrat ul-abror“ (1483), „Farhod va Şirin“ (1484), „Layli va Majnun“ (1484), „Sab'ai sayyor“ (1484) va „Saddi Iskandariy“ (1485). Töplam nomini Navoiyning özi bergan; u uni qöl panjasi, „Panj ganj“ (beş xazina) va Xudoning kafti deb izohlagan.

Hayrat ul-abror. Navoiy Nizomiy, Xusrav va Jomiyni uluğlaydi. Asarda söz ruhning tovuşga burkangan şakli sifatida tasvirlanadi, may obrazi aqlni mast qiluvçi timsol sifatida qayta-qayta uçraydi. Muallif şoh (podşoh)ga xalq farovonligini öylaşga çaqiradi, sufiy şayxlar turmuşini tasvirlaydi, saxovatni fazilat, baxillikni uning aksi sifatida körsatadi. Hindiston yurişi çoğida Temur ikki oşiqni afv etgani haqidagi hikoya va bulbul bilan gul muhabbati qissasi ham bor.

Farhod va Şirin. Dostonda gözal Şirinni şoh Xusrav ham, oddiy toş yoruvçi Farhod ham sevadi. Navoiy Farhodni Xitoy xoqonining öğli qilib körsatadi. Farhod Iskandar sehrli oynasini topiş uçun sarguzaştlarni boşdan keçiradi, Armanistonda Şirinni uçratadi. Xusrav hiyla bilan Farhodni qölga oladi; Farhod asirlikda halok böladi, Şirin uning qabrida jon beradi.

Layli va Majnun. Arab sardorining öğli Qays maktabda Laylini sevib qoladi. Işq uni devonalikka olib keladi, Laylini Ibn Sallomga turmuşga berişadi. Majnun sahroda yaşab, yirtqiç hayvonlar orasida şe'r aytadi. Navoiy talqinining öziga xosligi — xuşçaqçaq yakun: Majnun va Layli jamiyatdan qoçib, sahroda baxt topadi.

Sab'ai sayyor. Doston Bahromga bağişlangan. Mani körsatgan xitoylik gözal Dilorom surati Bahromni maftun etadi. U davlat işlaridan çalğib, mamlakatda qaroqçilik va poraxörlik avj oladi. Keyinçalik haftaning yetti kuniga mos yetti saroyda yetti malika yaşaydi. Oxirida Bahrom Dilorom bilan qayta uçraşadi, ammo ov çoğida suvda halok böladi.

Saddi Iskandariy. Doston Iskandar hayoti haqida: uni Faylaqus asrab oladi, ustozi Arastu. U Doroni mağlub etadi, uning qiziga uylanadi, köp mamlakatlarni zabt etadi, Hirot va Samarqandni barpo qiladi, yajuj va majujga qarşi Temir devor quradi. Xizr va Ilyos unga yordam beradi.

Rus Vikipediyasida quyidagi naşrlar keltirilgan: „Pyat poem“ (Moskva, OGIZ, 1948), „Xamsa“ (Toşkent, 1958) va „Xamsa“ (Toşkent, 1986).

Asar Nizomiy „Xamsa“siga javob bölgani uçun „Xamsaçilik“ an'anasi bilan boğliq. Uni Amir Xusrav Dehlaviy „Xamsa“si bilan soliştiruvçi (Duşanbe, 2014) va „Hayrat ul-abror“ hamda „Sab'ai sayyor“ dostonlariga bağişlangan (Toşkent, 1990) tadqiqotlar mavjud.