Bruney

Bruney (rasmiy nomi Bruney Dorussalom) — Janubi-şarqiy Osiyodagi davlat, Kalimantan orolining şimolida joylaşgan. Poytaxti — Bandar-Seri-Begavan şahri.

Uzbekça va inglizça manbalarda Bruney 14-asrda Majapaxit imperiyasiga tobe bölgani aytiladi. Ma'lumotlarga köra, mahalliy tarixnavislikda davlat asosçisi Avang Alak Betatar hisoblanadi; keyinçalik u sulton Muhammad Şoh bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada uning islomni 1363-yilda qabul qilgani yozilgan, inglizça Vikipediyada esa u milodiy 1400-yil atrofida hukmronlik qilgan deyiladi. Özbekça Vikipediyada 15-asrda Alakber Tata Muhammad nomini olib, Bruneyning birinçi sultoni bölgani aytilgan.

16-asrda sultonlik kuçaydi: özbekça Vikipediyaga köra, Kalimantanning butun şimoliy sohili va bir qança qöşni orollar böysundirilgan. Inglizça Vikipediyada sulton Bolkiya davrida (1485–1528) davlat Borneoning katta qismini nazorat qilgani taxmin qilinadi. 1578-yilda Ispaniya bilan uruş bölgan; özbekça Vikipediyada 1580-yilda ispan mustamlakaçilari Bruneyni bosib olgani, keyin haydab çiqarilgani, ammo davlat qudratiga putur yetgani yoziladi.

19-asrda Bruney zaiflaşdi. 1888-yilda u Angliya protektoratiga aylandi. 1906-yilda neft konlari oçilişi munosabati bilan ingliz noibi tayinlandi (inglizça Vikipediyada — rezident). 1941—45-yillarda Yaponiya bosib oldi. 1959-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi. 1962-yilda qurolli qözğolon böldi va favqulodda holat joriy etildi. 1984-yil 1-yanvarda Bruney töliq mustaqillikka erişdi va şu yili BMT a'zosi böldi. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1996-yil 23-iyunda örnatilgan.

Bruney Kalimantan orolining şimolida joylaşgan, maydoni 5765 km². Şimolda Janubiy Xitoy dengizi bilan çegaradoş, qolgan tomondan Malayziyaning Saravak ştati bilan öralgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, mamlakat ikki qismdan iborat: ğarbiy asosiy qism va şarqiy yarim eksklav (Temburong).

Hududining köp qismi tekislik; eng baland nuqtasi — Bukit-Pagon toği (özbekça Vikipediyada 1841 m, rusça Vikipediyada 1850 m). Iqlimi ekvatorial. Hududning 75 foizdan köproği doimiy yaşil tropik örmonlar bilan qoplangan. Daryolari: Temburong, Belayt, Tutong va Bruney.

Özbekça Vikipediyada Bruney konstitutsiyali monarxiya (sultonlik) deb ta'riflanadi; rusça va inglizça manbalarda boşqaruv şakli mutlaq monarxiya sifatida beriladi. Davlat boşliği — sulton, u musulmonlarning diniy rahbari ham. 1967-yildan sulton Hasanal Bolkiya hukmronlik qiladi. 1962-yildan favqulodda holat amalda bölib, mamlakat asosan sulton dekretlari bilan boşqariladi. Mamlakat Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Ma'muriy jihatdan tört okrugga bölinadi: Belayt, Bruney-Muara, Temburong, Tutong. 1986-yilda tuzilgan Bruney milliy birlaşgan partiyasi mavjud.

Asosiy tarmoqlar — neft qazib oliş va suyultirilgan gaz işlab çiqariş, kauçuk yetiştiriş va örmonçilik. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 41,6 foiz, qişloq xöjaligi uluşi 2,1 foiz. Asosiy ekin — şoli. Pul birligi — Bruney dollari. Neft, gaz, kauçuk va yoğoç çetga sotiladi; sanoat va oziq-ovqat mahsulotlari, maşinalar import qilinadi. Savdo hamkorlari orasida Janubiy Koreya, Malayziya, Buyuk Britaniya, Avstraliya va Singapur bor.

Aholisi asosan malayyalar (66,5 foiz); şuningdek mahalliy guruhlar, xitoylar va hindlar yaşaydi. Rasmiy tillari — malayya va ingliz tili. Aholining yarmidan köproği musulmonlar. Maktablarda ta'lim bepul, 5 yoşdan 16 yoşgaça majburiy. Hunarmandçilik (töquvçilik, yoğoç va kumuşdan buyumlar yasaş) rivojlangan. Milliy bayrami — 23-fevral (Milliy kun). Davlat radio va telekörsatuvi 1957-yilda taşkil etilgan.