Mikologiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Mikologiya (yunonça: mykes — zamburuğ va logiya — fan) — zamburuğlarni örganuvçi biologiya sohasi. Zamburuğlar uzoq vaqt ösimliklar olamiga kiritilgani uçun mikologiya botanikaning bir bölimi sifatida rivojlangan.
Nimani örganadi
13Mikologiya zamburuğlarning morfologiyasi, sistematikasi, biologiyasi, fiziologiyasi, biokimyosi, ekologiyasi, geografiyasi va filogeniyasini, şuningdek, ularning tabiatda va odam hayotidagi ahamiyatini örganadi. Rus Vikipediyasiga köra, fan zamburuğlarning genetik va biokimyoviy xossalarini ham tekşiradi.
Mikologiya fitopatologiya, tibbiyot va veterinariya bilan boğliq: ösimlik kasalliklarining köpini fitopatogen zamburuğlar qözğatadi, parazit zamburuğlar esa odam va hayvonlarda dermatomikozlar, mikotoksikozlar kabi kasalliklarni keltirib çiqaradi. Ingliz Vikipediyasiga köra, hayvonlarni zararlaydigan patogen zamburuğlarni örganiş tibbiy mikologiya deyiladi.
Zamburuğlardan oziq-ovqat (pişloq, vino, pivo tayyorlaş), çiqindilarni qayta işlaş, biotexnologiya va dori vositalari (masalan, penitsillin) olişda foydalaniladi. Zararli tomonlari: oziq-ovqatning buzilişi, yoğoç va töqima buyumlarning yemirilişi, ösimlik kasalliklari, zamburuğdan zaharlaniş va mikogen allergiyalar.
Tarixi
13Zamburuğlar haqidagi ma'lumotlar qadimdan ma'lum. Özbek Vikipediyasiga köra, milodiy 1-asrda Pliniy Katta zamburuğlarning daraxt poyalari va tönkalarda rivojlanişini yozgan. Rus Vikipediyasida Aristotel zamburuğlarni ilmiy adabiyotda birinçi eslagan deb hisoblanişi, Teofrast ularni tizimlaştirişga urinişi, Nikandr Kolofonskiy esa taxminan eramizdan avvalgi 150-yilda zamburuğlarni yeyiladigan va zaharlilarga ajratgani aytiladi. Ingliz Vikipediyasi manbasida Evripid asarlari zamburuğlar haqidagi dastlabki yozma eslatma sifatida körsatilgan, şuningdek, 1245-yilda xitoylik olim Çen Renyu zamburuğlar tasvirlangan «Junpu» kitobini yozgani qayd etilgan.
Renessans davrida zamburuğlar yana örganila boşladi. 1578-yilda golland botanigi K. Klauzius 221 zamburuğning rangli tasviri berilgan atlas çiqargan (özbek manbasi). Rus manbasida esa Karl Klyuziusning 1601-yilda zamburuğlarga bağişlangan birinçi monografiyasi tilga olinadi. 1664-yilda Robert Gukning «Mikrografiya» asarida zamburuğlarning mikroskopik tuzilmalari birinçi marta çizilgan. Ingliz manbasiga köra, 1737-yilda P. A. Mikelining «Nova plantarum genera» asari zamonaviy mikologiya davrini boşlab bergan, 1753-yilda Karl Linney zamburuğlarni binar nomenklaturaga kiritgan.
Mikologiya rivojlanişi odatda uç davrga bölinadi (rus manbasida bu böliniş L. I. Kursanov nomi bilan boğlanadi):
- Birinçi davr — 19-asrning örtalarigaça: zamburuğlarni tasvirlaş va tasniflaşga urinişlar.
- Ikkinçi davr — 19-asr örtasidan oxirigaça: zamburuğlar ontogenezi va filogenezi örganila boşlandi. L. va Ş. Tyulanlar pleomorfizm hodisasini aniqladi, A. de Bari parazit zamburuğlarni eksperimental örgandi, M. S. Voronin ham muhim işlar qildi.
- Uçinçi davr: zamburuğlar fiziologiyasi va biokimyosi rivojlandi, sitologik usullar keng joriy etildi.
Ingliz Vikipediyasiga köra, 1969-yilda zamburuğlarning hayvonlarga evolyutsion yaqinligi aniqlangaç, mikologiya mustaqil fan sifatida qayta tasniflangan. «Mikolog» atamasi odatda M. J. Berkli nomi bilan 1836-yilga boğlanadi, biroq R. K. Grevill 1823-yilda ham işlatgan.
Tarmoqlari va usullari
13Mikologiya fitopatologiya, tibbiyot va veterinariya bilan yaqin aloqada rivojlanadi. Usullar jihatidan uçinçi davrda sitologik usullar joriy qilindi, saprofit zamburuğlarni ekiş metodikasi işlab çiqildi, jinsiy funksiya va zamburuğlarning yaşaş şaroitlarini örganişda eksperimental usullar keng qöllanila boşladi. Özbekistonda zamburuğlar, ayniqsa aktinomitsetlar, Fanlar akademiyasi Botanika ilmiy-işlab çiqariş markazi laboratoriyalarida örganiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mikologiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2342 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMikologiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2342
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2342
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q7175wikidata.org · 2 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.