Perikl hukmronligi davri (443— 429) Afina kuçqudratining eng kuçaygan, siyosiy tuzumning eng demokratlaşgan va madaniyatning ravnaq topgan davri hisoblanadi. Afina Yu.ning asosiy iqtisodiy va madaniy markaziga aylanadi, u dengizda hukmronlikni öz qöliga olgan. Afina bilan Sparta örtasida Yu.da gegemon böliş, savdo yöllariga egalik qiliş uçun kuraş Peloponnes uruşi (431—404)ga olib kelgan, u Afinaning mağlubiyati bilan tugagan. Spartaning yunon davlatlari içki işlariga aralaşuvi mil. av. 395—387y.lardagi Korinf uruşini keltirib çiqargan. 4-asrda Fiva vaqtinçalik yuksalgan. Levktra jangida (mil. av. 371 yil) fivaliklar Sparta qöşinini tormor keltirişgan. 4-asr örtasida Yu.ning şim. da Makedoniya yuksalgan. Uning podşohi Filipp II Xeroneya jangida (338) yunon şaharlari koalitsiyasi ustidan ğalaba qozonib Yu.ni tobe etgan. Aleksandr (Iskandar) saltanati parçalangaç, ellinizm davrida (3—2-asrlar) Yu.da hukmron böliş uçun kuraşayotgan harbiylaşgan tipdagi davlatlar va ittifoqlar köp bölgan (Makedoniya, Axey ittifoqi, Etoliya ittifoqi). Mil. av. 197 yil Kinoskefal jangida Rim qöşinlari Makedoniya ustidan ğalaba qozongaç, Rim Yu.dagi oligarxiyani quvvatlab, mamlakatning içki işlariga aralaşa boşlaydi. Mil. av. 148 yil Makedoniya, Illiriya va Epir Rim provinsiyasiga aylantirilganlar. 146 yildan (Axey ittifoqi rimliklar tomonidan tormor etilgandan söng) Yu.Rimga tobe bölgan (mil. av. 27 yildan uning hududida Rimning Axayya provinsiyasi barpo etilgan), faqat nomiga Afinagina erkin şahar deb hisoblangan. Mil. 4-asrdan Yu.Vizantiyaning asosiy tarkibiy qismini taşkil etgan.
Falsafasi. Antik falsafa falsafa tarixida muhim örin tutadi. U avvalo, falsafa tuşunçasining fanga kirib kelişiga sababçi böldi, hoz. kungaça bölgan barça falsafaga hal qiluvçi ta'sir körsatdi. Yuz yil davom etgan tayyorgarlik davridan söng yunon falsafasining mumtoz davri boşlandi. Uning gullab yaşnaşi mil. av. 7—6-asrlarga töğri keldi, ta'siri esa ming yil mobaynida sezilib turdi. Vizantiya va islom mamlakatlarida yunon falsafasining hukmron ta'siri keyingi ming yillikda saqlanib qoldi; keyinçalik, Renessans va gumanizm davrlarida, Yevropada yunon falsafasining uyğonişi yuz berdi, bu esa Renessans davri platonizmi va aristotelizmidan boşlab Yevropa falsafiy tafakkurining butun taraqqiyotigaça bölgan davrdagi ijodiy yangilanişlarga olib kedsi.
Yunon falsafasi mil. av. 6—5-asrlarda butun Yu.dagi yunon polislari falsafasining davomçisi bölgan mumtoz yunon ellinistik falsafasi (mil. av. 4-asr) va ellinistikRim falsafasiga, ya'ni mil. av. 3-asrdan mil. 6-asrgaça davom etgan Rim imperiyasiga tarqagan ellinistik falsafaga bölinadi. Ellinistik falsafa Sokratgaça bölgan falsafa (mil.av. 6—5-asrlar) va mumtoz (klassik) falsafaga (Sokrat, Platon, Aristotel' — mil. av. 4-asr) ajraladi. Sokratgaça falsafa, öz navbatida, kosmologik (gilozoistik) falsafaga (mil. av. 6—5-asrlar) va antropologik falsafaga (mil. av. 5—4-asrlar) bölinadi.
Yunon falsafasi ilkkosmologik— Sokratgaça falsafa davri, ruhoniylar bilan birga siyosiy yönalişdagi mutafakkirlar va yetti donişmand tomonidan tayyorlangan olimlar davri bilan boşlanadi. Ulardan biri miletlik Fales bölib, Aristotel uni birinçi faylasuf deb hisoblagan; u birinçi kosmolog, torroq ma'noda ioniya naturfalsafasi maktabining vakili, bu maktabga Anaksimandr, Anaksimen, Ferekid, Diogen va boşqalar ham mansub edi. Undan söng Eleya maktabi vujudga kelib borliq falsafasi bilan şuğullandi (mil. av. 580—430), bu maktabga Ksenofan, Parmenid, Eleyalik Zenon, Meliss mansub edilar; ayni vaqtda bu maktab bilan birga Pifagor maktabi ham mavjud edi. Bu maktab vakillari uyğunlik, ölçov, son masalalari böyiça tadqiqot olib bordilar. Bu maktabga Fillolay (mil. av. 5-asr oxiri) krotonlik Alkmeon (taxm. mil. av. 520), musiqa nazariyotçisi, faylasuf va matematik Arxit Tarentskiy (taxm. mil. av. 400—365) va uning tarafdori haykaltaroş Katta Poliklet (mil. av. 5-asr oxiri), Geraklit, keyin Empedokl va Anaksagor mansub edi. Hamma narsani qamrab oluvçi qomusiy tafakkur egasi Demokrit, uning maşhur ötmişdoşi Levkipp hamda Demokrit maktabi vakillari Sokratgaça kosmologiyaning oxirida turadilar. Şu bilan birga sönggi davrda antropologik sofistikada rivojlaniş yuz berdi (taxm. mil. av. 475— 375), uning vakillari, asosan, Protagor, Gorgiy, Gippiy, Prodik bölgan. Yunon falsafasining eng maşhur 3 vakili — Sokrat, Platon, Aristotel tufayli Afina taxm. 1000 yil yunon falsafasining markazi böldi.
Tarixda birinçi marta Sokrat tomonidan insonni falsafiy anglaş masalasi qöyildi. Platon falsafani tugallangan dunyoqaraş — siyosiy va mantiqiyetnik sistema sifatida yaratdi; Aristotel esa falsafaga haqiqiy mavjudlikni tadqiqiynazariy örganuvçi fan sifatida qaradi. Bu 3 maşhur yunon mutafakkirining har biri öşa vaqtdan buyon öziça alohida va turli şakllarda 2 ming yildan buyon jahon falsafasining rivojlanişiga ta'sir körsatib keladi. Yunon falsafasining ellinistikrim davri bir-biri bilan parallel ravişda mavjud bölgan muhim falsafiy maktablarning paydo bölişi bilan boşlanadi (mil. av. 4-asr); faqat neoplatonizm keyinroq — 500 yildan söng vujudga keldi. Sokrat ta'sirida butun bir maktablar guruhi taşkil topadi: sokratçilar (asosiy vakili Ksenofont), megar maktabi (unga Evbulid va imkoniyat tuşunçasining birinçi nazariyotçisi Diodor Kronos (mil. av. 307 yilv.e.) mansub bölgan), siniklar (Antisfen, Diogen), birmunça keyinroq jamiyatni diniy qayta özgartiruvçi pruzalik Dion Xrizost; pirovardida kirena maktabi (Aristipp va Evgemer). Bu maktablar unçalik uzoq yaşamadi. Platon tarafdorlari Platon akademiyasi nomi ostidagi falsafiy maktabga birlaşdilar (qad. Akademiya — mil.av. 348—270, örta Akademiya — mil.av. 315—215, yangi Akademiya — mil.av. 160 — mil. 529; örta Akademiyaning vakillari — Arkesilay va Karnead; yangi Akademiyaning vakillari — Sitseron va Mark Terensiy Varron (mil. av. 116 — mil. av. 28); Akademiyadan keyin («yangi»sidan farq qilgan holda) platonizm vujudga keldi. Unga boşqa faylasuflar bilan birga Plutarx (taxm. 45—120) va Frasill (Platon şarhlovçisi) kirgan.
Aristotel tarafdorlarining katta qismi aniq fanlar bilan şugullangan, peripatetik deb nom olgan maşhur olimlar bölgan; qadimiy peripatetiklar bilan birga maşhur botanik Teofrast, musiqa nazariyotçisi Aristoksen (taxm. mil. av. 350), tarixçi va siyosatçi messinalik Dikearx; keyingi peripatetiklar orasida fizik Straton, geograf va astronom samoslik Aristarx (Stratonning şogirdi, taxm. mil. av. 250) va Klavdiy Ptolemey (taxm. mil. 150), vraç Galen, Aristotelning şarhlovçisi Rodoslik Andronik (taxm. mil.av. 70) bölgan.
Epikur asos solgan maktab keng yoyildi, bu maktabga boşqalar bilan birga Lukretsiy ham mansub edi. Skeptik maktabning vakillari (unga Akademiya vakillaridan köplari kirgan edi) Pirron va keyinçalik vraç Sekst Empirik edi. Stoya maktabi juda muhim falsafiydiniy harakatga aylandi, neoplatonizm va xristianlikning paydo bölişiga qadar mavjud böldi. Kitionlik Zenon asos solgan bu maktabni qadimiy Stoyada Xrizipp adabiy jihatdan pişitdi; örta Stoyada boşqalar bilan birga Panetsiy Rodoslik va Posidoniy bor edi; bu maktabga tarixçi Polibiy ham yaqin turgan. Keyingi Stoya davrida, asosan, 3 Rim faylasufi — Seneka, Epiktet va Mark Avreliy asosiy rol öynadi.
Neoplatonizmda, uning asosçisi Plotin fikriça, Rim, Afina, Aleksandriya, Siros, xristian falsafiy maktablari bir-biridan farq qiladi. Plotin bilan birga Porfiriy, Prokl, ayolfaylasuf Gipatiya, Yamvlix, imperator Yulian Apostat (332—363), ensiklopedist Marsian Kapella (5-asrning 1-yarmi), Boetsiy maşhur neoplatonçi bölişgan. Ellinizm davrida ğarb va şarq dini hamda falsafasini özida birlaştirgan gnostika rivojlandi. Bobil gnostikasidan moniylik va uning yoruğlik hamda zulmat olami haqidagi ta'limoti paydo böldi. Milodning birinçi yuz yilligi falsafasi uçun Filonning Bibliyani majoziy, platonçastoikça talqini jiddiy ta'sir körsatdi. U Aleksandriya maktabiga asos soldi, uning an'analarini aleksandriyalik Kliment va Origen davom ettirdi, bu esa ğarb falsafasiga köproq ta'sir körsatgan xristian falsafasining boşlanğiç holati edi. Yunon falsafasining turli xil körinişlari islom falsafasida mavjud, uning ta'sirini hind falsafasida ham payqaş mumkin.
Adabiyoti. Yu.da yozma badiiy ijodning ilk namunalari taxm. 2700—2800 yillar muqaddam paydo böla boşlagan. Bu adabiyot mil. av. 3-asrda Rim madaniyatining barpo etilişida, tarkib topişida ham muhim ahamiyat kasb etgan. «Iliada» hamda «Odisseya» dostonlari yunon yozma adabiyotining bizga qadar yetib kelgan eng qadimiy namunalaridir. Bu kabi yuksak badiiy asarlar uzoq muddatli adabiy harakatning davomi, uning yetuk mahsuli sifatida maydonga kelgan. «Odisseya» dostonida Demodok kabi ajoyib baxşilar — rapsodlar botirlik haqida dostonlar aytib, davra ahllarini rom qilgan. Platon, Gerodot kabi allomalar va şu zamonning ba'zi yozuvçilari Gomerdan ilgari Orfey degan şoir yaşab ötganligini xabar qiladilar. Biroq bu şoirning gözal navolari haqida afsonaviy rivoyatlardan boşqa tarix sahifalarida bironta ham misra saqlanib qolmagan.
Yunon xalqi örtasida keng tarqalgan rivoyatlarda Orfeydan taşqari yana bir qança şoirlar: Muze, Evmolp, Tamir, Olen va boşqalar tilga olinadi.
Barça xalqlarning tarixida bölgani kabi yunon adabiyoti ham xalq oğzaki ijodi zaminida vujudga kelgan. Tarix sahifalarida yunon folkloridan juda kam namunalar saqlanib kelgan bölsada, şularga asosan ibtidoiy qabilaçilik davrlarida yunon xalqining an'anasi boy va rangbarang oğzaki adabiyoti — ertaklari, maqollari, matallari, topişmoqlari, qöşiqlari bölganligini aniqlaş mumkin. Ibtidoiy jamiyatdagi mavjud oğzaki adabiyot şu jamiyat kişilarining tabiat haqidagi tuşunçalarini ifoda etgan.
Yunon mifologiyasi uzoq tarixga ega. Şu uzoq muddat davomida ijtimoiy ongning ösişi bilan miflar ham özgargan, yangi ma'nomazmun kasb etgan. Yunon kişisi ibtidoiy qabilaçilik davrida tevarak atrofdagi tabiiy hodisalarning hammasini jonli his qilib, ularga siğinişgan, ulardan madad tilaşgan, yovuz kuçlarni moyil qiliş uçun qurbonliklar qilingan. Tabiat hodisalari qarşisida ibtidoiy insonning butun hayoti qörquv va tahlikada ötgan. Keyinçalik qabilaçilik tuzumining yemirilişi va harbiy aristokrat tabaqalarning kuçayişi natijasida quyi tabaqa vakillarining ahvoli yanada oğirlaşgan, boylarning zulmi kuçaygan. Bu holat insonlarning diniy e'tiqodlariga ham öz ta'sirini ötkazgan. qadimiy inson tasavvurida falak hukmronlari — odam qiyofasidagi Olimp ma'budalari paydo bölgan. Zevs — momaqaldiroq hamda bulutlar hukmdori, ma'budlar ma'budi; Poseydon — dengiz hukmroni; Aid oxirat xoqoni, Zevsning rafiqasi Gera — osmon ma'budasi, ma'budalar malikasi va h.k.
Ma'budlarni odam qiyofasida tasavvur etiş, öz navbatida, mifologiyani haqiqiy hayotga yaqinlaştirgan va uning obrazlariga çinakam hayotiylik bağişlagan. «Iliada» dostonida muallifning butun diqqati asarning boş qahramoni Axillning ğazabiga qaratilgan bölib, qolgan voqealar faqat 50 kun içiga siğdirilgan. Tinglovçi va kitobxon töla taassurotga ega bölişi uçun asar davomida muallif yölyölakay çekinişlar yasab, turlituman hodisalar bilan asosiy voqeani töldirib borgan. Xuddi şu uyğunlik, muxtasarlik «Odisseya» dostonida ham bor. Jafokaş Odisseyning öz vataniga qaytişi, har safar mobaynida uning boşidan keçgan muşkulotlar, uçragan ajoyibot, ğaroyibotlar — asarning asosiy mavzusidir.
Qahramonlarning qiyofasini ular, ning tabiati, xattiharakatini körsatiş bobida — realistik tavsifi nihoyatda sezilarli. Dostonlarda hayotning turli poğonalarida turuvçi ilohiy kuçlar, odam bolalari: Olimp toğining ma'bud va ma'budalari, devlar, parizodlar afsonaviy maxluqlar, podşohlar, pahlavonlar, oddiy jangçilar, malikalar, kanizaklar, qul va çörilar, gödaklar va h.k. köz öngida gavdalanadi. Yunon xalqi asrlar davomida botirlik haqidagi öz tuyğu va orzularini ana şunday qahramon nomi bilan boğlab kelgan.
Yunon xalqining botirlik, ğayrat va jasorat tuşunçalarini yozuvçi Axill obrazida talqin etgan bölsa, şu xalqning hayot bobida orttirgan donişmandligi, aql va zakovatini Odissey obrazi orqali körsatgan. Boşqa qahramonlardan taşqari (har ikkala) dostonda ikkinçi darajali şaxslar bor: Agamemnon — takabbur, Menelay — botir, Diomed — serğayrat, Nestor — nuroniy, Baris — xudbin, olifta, Gektor — oriyatli va h.k.
Yevropa xalqlari öz taraqqiyotlari davomida katta iştiyoq bilan neça bora yunonlar hamda rimliklar yaratgan san'at va adabiyotga murojaat etib, ular asosida qalblarini bezovta qilgan tuyğu va ğoyalarni hal etişga uringanlar. Uyğoniş davrining buyuk allomalari qölida antik (qadim) dunyoning ilmu fani, san'at va adabiyoti, falsafiy ta'limotlari eng kuçli qurol bölib xizmat qilgan. «Uyğoniş» sözining dastlabki ma'nosi ham qadimgi madaniyatni qayta tiklaş, yangidan oyoqqa turğiziş demakdir.
17-asr Yevropa klassitsizm adabiy oqimi ham 100—150 yil davomida antik dunyo badiiy ijodiga taqlid şiori ostida rivojlandi, bu davr mobaynida qariyb butun Yevropa sahnasi, asosan, Yunon va Rim tragediyalari mavzulari bilan yaşadi. Ellin madaniyati Örta Osiyo madaniyatining ravnaq topişiga samarali ta'sir etgan. Salavkiylar va YunonBaqtriya podşoligi hukmdorlari davrida Örta Osiyo, Eron va boşqalar ölkalar aholisining faol iştirokida şarqiy ellinizm madaniyati vujudga keldi, u yunon madaniyatini ham boyitdi (yana q. Ellinizm).
Me'morligi va tasviriy san'ati. Yunon me'morlari va tasviriy san'at namoyandalari köp asrlar oşa turli xalqlar uçun gözallik, uyğunlik, yuksak did namunasini ötagan san'at yodgorliklarini yaratgan. Asarlar asosan sodda afsonaviy mavzularga asoslangan bölsada, borliq va inson muvozanatini his etib, tabiiy muhit, inson tanasining tabiiy gözalligi va uyğunligini anglab aks ettirdi. Bu nisbatlar me'morlikda ham aniq ifodasini topgan. Yunon badiiy yodgorliklari Bolqon ya.o. dagina emas, şuningdek, Kiçik Osiyo, Janubiy Apennin ya.o., Örta dengiz orollari hamda Şim. Qora dengiz sohillarida ham saqlangan.
Yu. san'ati Miken madaniyati negizida paydo bölgan; mikenlar bilan mil. av. 2—1-ming yillik san'atining özaro boğliqligi kulollik va me'morlik böyama naqşlarida közga aniq taşlanadi. Yunon san'ati taraqqiyoti (mil. av. 11—1-asrlar) tarixan gomer, arxaika, klassika, ellin kabi bir neça davrlarga ajratiladi.
Gomer davri (mil. av. 11—8-asrlar) da böyama naqşli kulollik taraqqiy etgan, geometrik uslub mil.av. 7-asrgaça hukm surgan, eng taraqqiy etgan davri (8-asr)da %abr yodgorliklari vazifasini ötagan rözğorga möljallangan dipilon köza va idişlar bezagi, naqş va inson şaklining aniq ritmi, çiziqlar ifodaliligi bilan ajralib turadi. Geometrik uslubda terrakota haykallar va idişlarga haykaltaroşlik bezaklari (qopqoq, şakldor dastalar) ham yaratildi. Me'morlik haqida ma'lumotlar deyarli yöq, ba'zi bino qoldiqlari, ibodatxonalarning terrakota modeli va adabiy yozma manbalarda ayrim ma'lumotlar uçraydi.
Arxaika (mil.av. 7—6-asrlar) davrida polislar şakllandi, şaharlar yuzaga keldi, şaharsozlikning asosiy belgilari muqaddas joy (akropol) va jamoat savdo markazlari (agora) bölib, ular atrofida turar joy mavzelari joylaştirilgan, şaharlar bunyod etilgan. Yetakçi örinni ibodatxonalar (haykallari bölgan «xudolar uyi») egallagan.
Ibodatxonalar bilan bir qatorda turli vazifalarni bajaruvçi jamoat binolari (teatr, stadion, palestr va boşqalar) bunyod etilgan. Inşootlar toşdan qurişga ötilgaç, order turlari şakllandi (q. Me'morlik orderlari), ibodatxonalar börtma tasvirlar, haykallar bilan bezatildi; dahşatli maxluqlar bilan olişayotgan xudolar va qahramonlar (Gerakl, Tesey, Persey va boşqalar)ning qat'iy tasvirlari yaratildi; ularning hajmdorligi ibodatxonalardagi me'moriy şakllar bilan uyğun. Ioniy uslubidagi ibodatxonalarning haykaltaroşlik frizlari dinamikasi va murakkab kompozitsiyasi bilan ajralib turadi. Dastlabki özaro boğlanmagan kam şaklli frizlardan özaro uyğun va köp şaklli yaxlit kompozitsiyalarga ötiş kuzatiladi, ilk frontonlardagi relyeflar (Kerkira o.dagi Artemida ibodatxonasi) dumaloq haykallar bilan almaşadi.
Haykaltaroşlikda kiçik bronza haykallar («Fivalik Apollon», mil. av. 7-asr 1-yarmi)dan yalanğoç ösmir (kuros) lar va uzun köylakli qiz (kora)lar şaklini yasaşga ötildi. Harakatsiz şakllar örniga harakatlarni şartli ifodalaş yuzaga keldi («Delosli Nike», mil. av. 6-asr örtalari). Haykaltaroşlar inson mimikasini ifoda vositasi sifatida kam qöllasalarda, ayni vaqtda boy hajm, kiyimlar burmalarining goh qat'iy, goh nafis talqini bilan ifodali obraz qurilişiga erişdilar. Arxaika haykallarida ayrim mahalliy farklar kuzatiladi: ioniy uslubidagi kora va kuroslar lirik va hayotbaxş obrazlari, şakllarning mayinligi bilan qat'iy qiyofali va keskin şaklli doriy uslubidagi haykallardan ajralib turadi. Bu davrda yunon közalari (amfora va boşqalar) tugal şakllandi, buyumlarga butun yuzasi qoplab gilama usulida mujassamotlar yaratildi, şartli qat'iy çiziqlar va geometrik uslubdagi naqşlar örnini syujetli sahnalarning tez-tez qöllanişi egalladi. Korinf, keyinroq Afina (7—6-asrlar)da qora şaklli uslub qaror topdi (Klitiy, Eksekiy, Amasis va boşqalar), qora şaklli uslubdan qizil şaklli uslubda közalar yasaşga ötiş yuzaga keldi (Andokid va boşqalar).
Klassika (mil. av. 5-asr — 4-asr 3-çoragi)da şaharlar rivojlandi, muntazam tarhli şahar tipi şakllandi (Milet, Pirey), şaharlarni töğri burçakli köçalar töri bilan qismlarga böliş, turar joylarni majmua tarzida quriş kabi asosiy qoidalar yuzaga keldi. Polislarning öziga xos ramzi bölgan ibodatxonalarning tipik xususiyatlari individuallik bilan qöşilib ketgan, bir tipdagi qurilişlarda yagona order tuzilişidagi nisbat va kölamlarnigina özgartirib takrorlanişi bilan har bir şahar — davlat boş inşootlarida öziga xos me'moriy qiyofalar yaratişga erişildi. Şu jihatdan umumiy tarhli va order elementlari bölgan Afina Afayi (taxm. mil.av. 500—480, Egin o.da), Gera II («Poseydon ibodatxonasi», mil.av. 5-asr 2-çoragi, Poseydoniyada), Zevs (mil. av. 468—456, Olimpiyada) ibodatxonalari öziga xos sifatlari bilan bir-biridan farqlidir.
Mil. av. 6—5-asrlar çegarasida tasviriy san'atda keskin özgarişlar röy berdi, haykaltaroş va rassomlar inson qiyofasi va uning harakatini mukammal ifoda etdilar, fronton, frizlarda köp şaklli lavhalarni dadil bajardilar. Klassika boşida yuzaga kelgan «qat'iy uslub» hususiyatlari közalarga işlangan tasvirlarda aniq ifodasini topdi (Epiktet, Yevtimid, Yefroniy). Qizil şakllar uslubida ijod qilgan Brig afsonaviy mavzular bilan bir qatorda maişiy lavhalar (bazm, maktabdagi maşğulotlar, stadiondagi atletlar)ni ham yaratdi. «Qat'iy uslub» mil. av. 5-asr 1-yarmidagi haykaltaroşlikda ham közga taşlanadi; Egin o.dagi Afina Afayi ibodatxonasi frontoni, Olimpiyadagi Zevs ibodatxonasi fronton va metoplari kabi san'at durdonalari yaratildi. Klassikaning ilk davrida qahramonlar obrazlari bilan bir qatorda kötarinki ruhdagi real obrazlar ham yuzaga keldi (Miron va boşqalar). Inson tanasini mukammal işlanişi yunon san'atiga umrboqiy ğoyalar (gözallikning xunuklik ustidan ğalabasi)ni ifodalaş imkonini berdi. Mil.av. 5-asr örtalarida klassika san'ati («yuksak klassika» deb nomlangan) gullab yaşnadi. Perikl davrida Afina Elladaning siyosiy va badiiy markaziga aylandi. Vayron bölgan Akropolda Fidiy boşçiligida mohir me'morlar va haykaltaroşlar işladi: tasviriy ansambllar hosil qilindi, yangi ibodatxonalar bunyod etildi, haykallar örnatildi, gözallik va uyğunlik tarannum etildi (ma'budlarning yuksak mavqei, tantanalarda viqor bilan yurişlari, kentavrlar bilan olişuvlari va boşqalar). Ozod ellin fuqarolik ruhi, ğoyaviy, axloqiy va jismoniy mukammalligi Fidiy asarlarida, Parfenon bezaklarida, Poliklet haykallari, Polignot közalari, freskalar, terrakota haykallari, relyef va tangalarda yorqin ifodalangan.
Mil.av. 4-asr boşlarida yunon polislari demokratiyasi inqirozi bilan ayrim şaxslar xohişi polislar xohişini siqib çiqardi. Diniy inşootlar quriş örnini insonning kundalik hayoti bilan uzviy boğliq bölgan inşootlar (palestr, teatr va boşqalar) quriş egalladi (jumladan, Epi davrdagi teatr, mil. av. 350—330 va boşqalar).
Vazifasiga mos aniq kompozitsiyali yunon teatrlari jahon me'morligidagi tomoşa inşootlarining keyingi taraqqiyotiga asos böldi. Memorial ansambllarda inson şaxsini abadiylaştiriş an'analari yuzaga keldi (mas, Galikarnasl&t maqbara, taxm. mil.av. 353). Tasviriy san'atda inson xarakteriga qiziqişning ortişi haykaltaroşlik portretlarini rivojlanişini ta'minladi. Afsonaviy kompozitsiyalarda kuraş dramatizmi, insonning ruhiy qudrati va jismoniy şijoatini tasvirlagan Skopas ijodida voqelikdagi qarama-qarşiliklar ötkir ifodasini topdi, bu jihatdan Praksitel haykallari, Lisipp asarlari diqqatga sazovor.
Ellin davri (mil.av. 4-asr oxiri — 1-asr) yunon madaniyati mintaqalarining kengayişi uning Aleksandr davlati va uning vorislari davlati tarkibiga kirgan xalqlar madaniyati bilan özaro qöşilişi bilan belgilanadi (q. Ellinizm). Afina badiiy hayot markazi mavqeini yöqotdi. Kiçik Osiyoning yirik şaharlari yangi qaraş (nuqtai nazar)larni yaratuvçiga aylandi, quriliş beqiyos darajada ösdi, köplab muntazam tarhli yangi şaharlar yuzaga keldi (Istanbul va boşqalar), yirik inşootlar qurildi (Istanbuldagi Faros mayoği), mahobatli me'moriy ansambllar bunyod etildi (Pergamdagi Akropol) oddiy uydan boş saroygaça bölgan turar joy tipi şakllandi, an'anaviy içki hovli tarhli uylar ustunlar bilan öralgan peristilga aylantirildi. Ellin haykallaridagi qiyofalar qörquv, davrni fojiaviy anglaş bilan yöğrilgan. Ellin davri san'atiga mintaqaviy maktablar, yönalişlarning hamda badiiy obrazli masalalarning rangbarangligi xos: haykal portretlar rivojlandi, klassikaning inson — fuqaro uyğunligi örniga buyuklarni uluğlaş qaror topdi. Ijtimoiy kelib çiqişi har xil bölgan odamlarga, ularning yoşidaga xarakterli xususiyatlarga qiziqiş ortdi. Yunoniston Rim tomonidan zabt etilişi bilan ellinlar san'ati ğoliblar madaniyatining rivojlanişi bilan qöşilib, uni özining köp asrlik an'analari bilan boyitdi, şuningdek, özining mustaqilligini ham yöqotib bordi.
Teatri — yunon dramasi va teatri Dionis şarafiga ötkaziladigan qişloq xöjaligi bayramlaridan boşlangan. Uning asosida tabiatning qişki ölik mavsumi va bahorgi uyğoniş davri bilan boğliq qadimiy yer egalarining öyinlari yotadi. Mil.av. 4—1-asrlargaça
Yunon teatri. 1. Getera niqobi. 2. Tropik kahramonniqobi. 3. Andromedaning teatr libosidagi tasviri (vazadagi rasm). 4. Tragik aktyor (fil suyagidan işlangan haykalça).
dramatik çiqişlarda xor asosiy rol öynagan. 6-asrning 2-yarmida alohida ijroçi — aktyor (dramaturgning özi) paydo böldi. Esxil sahnaga 2 aktyorni olib kirdi. Sofokl esa sahna dekoratsiyasida tasviriy bezaklardan keng foydalandi, fojialarda 3 aktyor paydo böldi. Aktyorlar, asosan, niqob kiyib öynaganlar. Teatr yunonlar hayotida alohida örin egalladi. Ayniqsa, quldorlik davri gullagan paytda teatr ahamiyati yanada ortdi. Teatr, asosan, 3 qism: orxestr, tomoşabinlar uçun joy va çodirdan iborat böldi. Bulardan eng qadimiysi orxestryumaloq maydon bölib, unda aktyor va xor ijroçilari tomoşa körsatganlar. Dastlab barça tomoşabin orxestr atrofida ötirganlar, keyinçalik omma uçun alohida joylar ajratilgan. Teatr binolaridan qadimiysi Afinadagi Dionis teatri binosi hisoblanadi. Keyingi eng katta Afina teatri mil.av. 4-asrning 2-yarmida qurildi. Teatrda tragediya va komediyadan taşqari mifologik syujetga ega satirik spektakllar ham qöyilgan. Dastlab ayollar rolini erkaklar niqob kiyib ijro etgan, Esxil, Sofokl, Yevripid, Aristofan kabi buyuk dramaturglarning ijodida Yu. quldorlik demokratiyasining ravnaqi va ziddiyatlari aks etdi. Mifologik syujetli pantomimik raqslar keng tarqaldi. Ularda ayol aktyorlar ham qatnaşdi. Ellinizm davrida (mil. av. 3—1-asrlar) teatr Şarqda yunon madaniyatini tarğib qilişda asosiy vositalardan biriga aylandi. Teatrlar nafaqat yirik savdo markazlarida, balki kiçik şaharlarda ham qurila boşladi. Dionis şarafiga ötkaziladigan bayramlarda tragediya va komediyalar namoyiş etildi. Qişloq komediyasi yöqola bordi. Yangi komediyalar (Menandr, Filemon va boşqalar) özaro hayotiy munosabatlarni, inson içki keçinmalarini aks ettirdi. Mil. av. 5-asrda Yu.da mimlarmaişiy va hajviy harakterdagi kiçik sahnalar yuzaga keldi. Ellinizm davrida ilk bor professional aktyorlar ijod qildi. Aktyorlar uyuşmasi paydo böldi. Bu davrda aktyorlar katta hurmatga, yuridik huquqga ega bölganlar. Tomoşa körsatiş uçun aktyorlar hatto uruş paytlarida ham xohlagan yerlariga boriş, özlari va narsalariga daxlsizlik huquqi berilgan. Aktyorlarning özlari esa har qanday harbiy xizmatdan ozod etilganlar (mil. av. 3-asr boşlarida bu haqda maxsus qonun qabul qilingan). Yu. teatri jahon teatrining rivojlanişida muhim rol öynadi.
Musiqasi. Yu. musiqasini badiiy (mas, «Iliada» «Odisseya») va ilmiy (Platon, Aristotel, Pifagor, Aristoksen) meros hamda tasviriy san'at yodgorliklari orqali tasavvur qiliş mumkin. Yu.da musiqa san'ati ijtimoiy hayotda muhim örin olib, uni örganiş yoşlar tarbiyasi tizimiga kiritilgan, qöşiqçilik va sozandalik böyiça turli musobaqalar ötkazilgan. Turli xalq qöşiqlari — georgik (dehqonçilik bilan boğliq), epitalama (nikoh töylarida aytiladigan), trenos (yiği), embateriy (harbiy) kabi janrlar, Apollon (pean), Dionis (difiramb, fallik^) va boşqalar xudolarga bağişlangan aytimlar keng örin olgan. Şoirxonanda (aed, rapsod — Gomer va boşqalar)lar özi yaratgan epik qöşiqlar va dostonlarni çolğu (torlitirnama forminks va boşqalar)larni çalib ijro etgan. Musiqaning odamlarga sehrli ta'siri, maşhur xonanda va sozandalar (Olimp, Marsiy, Orfey va boşqalar) faoliyatiga doir bir neça rivoyat va afsonalar bizgaça yetib kelgan.
Olimp avlos çaliş yöllarini hamda garmoniya (enarmonika) qonunlarini, lesboslik Terpandr kifarani kaşf qilganlar. Olimpning şogirdi kritlik Talet xor qöşiqçiligini kiritgan. Musiqa, ayniqsa, xor qöşiqçiligi katta ijtimoiy ahamiyatga ega bölib, vatanparvarlik ramzi darajasiga kötarilgan. Harbiy (marşsimon) kuylari bilan birga lirika yönalişidagi janrlar (mas, Sapfoning işqiy qöşiqlari, Pindarning gimn va odştari, elegiya) rivoj topgan.
Yu. tragediya va komediyasida musiqa muhim dramaturgik vazifalarni bajargan. Uning ijodkorlari (Esxil, Frinix, Sofokl, Yevripid va boşqalar) kuylarni ham yaratib, dramatik asarlarga xor va raqslar, yakka xonandalik şakllarini kiritgan. «Antigona» (Sofokl) tragediyasidagi xor Afinaning milliy madhiyasiga aylangan. Ellinizm davrida katta çolğu ansambllar, organ kabi musiqa çolğu asboblari paydo bölgan.
Yu. musiqa madaniyatiga Kiçik Osiyo hamda Yaqin Şarq xalqlari musiqa an'analari ta'sir etgan. Öz navbatida, Yu. musiqasi hamda musiqa nazariyasi Şarq musiqa ilmi (Yunus alKotib, Ibn Surayj, Ishoq alMavsiliy, Forobiy, alKindiy, AbulFaraj, Isfahoniy va boşqalar)da rivoj topgan. 9-asrda Bağdodda Aristotel, Aristoksen, Nikomax, Ptolemey va boşqalarning köpgina musiqa risolalari arab tiliga tarjima qilingan. Forobiy Aristotel tizimini, al-Kindiy yangi platoniklar ğoyalarini rivojlantirgan. Yunoniston musiqa nazariyasida qaror topgan tuşunçalar (musiqa, melodiya, ritm, gamma, monodiya, garmoniya, diatonika va boşqalar) hozirgi musiqaşunoslikda ham joriy etilmoqda.
Ad.: Sergeyev V.S., Istoriya drevney Gretsii, 3 izd. M., 1963; Istoriya filosofii, t. 1, N., 1957; Tronskiy I. M. Istoriya antiçnoy literaturi, L., 1957; Vseobşaya istoriya iskusstv, t.1, M., 1956; Geriman T., Antiçnoye muznkalnoye mgşleniye, L., 1986; Sulaymonova F., Şarq va Ğarb, T., 1998.