Ekvatorli Gvineya

Ekvatorial Gvineya (rasmiy nomi — Ekvatorial Gvineya Respublikasi) — Markaziy Afrikaning ğarbida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan davlat. Tarkibiga materik qismi (Rio Muni), Bioko oroli va boşqa mayda orollar kiradi. Mamlakatda ispan tili rasmiy til bölib, aholining aksariyatini fang xalqi taşkil etadi.

Mamlakat hududidagi eng qadimgi aholi pigmeylar bölgan, keyinroq bantu tilida sözlaşuvçi guruhlar kelgan. Fang va bubi xalqlari bantu tillar oilasiga kiradi. 1472-yilda Fernando Po boşçiligidagi Portugaliya ekspeditsiyasi Gvineya qöltiğidagi orolga yetib keldi; orol keyinçalik Fernando Po deb atalgan (hozirgi Bioko). Portugaliya orolni 1592-yildan mustamlaka qila boşladi. 1778-yilda El-Pardo şartnomasiga köra orol va unga tutaş hududlar Ispaniyaga ötdi. 1827–1843-yillarda Ispaniya Biokodagi bazani Buyuk Britaniyaga ijaraga bergan. 1900-yilda Fransiya bilan tuzilgan şartnoma Ispaniya mulkini materikdagi Rio Muni bilan çeklab qöydi.

1959-yilda hudud Ispaniyaning içki viloyatlari maqomini oldi, 1963–1964-yillarda çeklangan muxtoriyat berildi. Mamlakat 1968-yil 12-oktyabrda mustaqillikka erişdi va öşa yili BMT a'zosi böldi. Birinçi prezident Fransisko Masias Nguema 1972-yilda özini umrbod prezident deb e'lon qildi. 1979-yil 3-avgustda uning jiyani Teodoro Obiang Nguema Mbasogo harbiy töntariş orqali hokimiyatni egalladi va şundan beri mamlakatni boşqarib keladi. Mustaqillik kuni (12-oktyabr) milliy bayram hisoblanadi. Özbekiston 1992-yil 17-yanvarda Ekvatorial Gvineya suverenitetini tan olgan, diplomatiya munosabatlari 1993-yil 24-iyunda örnatilgan.

Materik qismi — balandligi 600–900 m bölgan toğlik; sohil böyida pasttekislik joylaşgan. Bioko vulkan oroli, mamlakatning eng baland nuqtasi şu yerda. Iqlimi ekvatorial, doim sernam; oylik örtaça harorat 24–28 °C, yoğin yiliga 2000 mm dan ortiq. Daryolari sersuv, faqat quyi qismida kemalar qatnaydi; asosiy daryosi — Mbini. Sernam ekvatorial örmonlarda 150 dan ortiq qimmatbaho daraxt turi ösadi. Hayvonot dunyosi boy: maymun, fil, qoplon, kiyik va boşqalar yaşaydi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 7 provinsiyaga bölinadi.

Ekvatorial Gvineya — respublika. Davlat boşliği prezident bölib, u 7 yil muddatga umumxalq ovoz berişi bilan saylanadi; saylaniş soni çeklanmagan. Ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Qonun çiqaruvçi organ — xalq vakillari palatasi (rus tilidagi Vikipediyaga köra, 100 deputatdan iborat, 5 yilga saylanadi). Amaldagi konstitutsiya 1991-yil 17-noyabrdagi referendumda ma'qullangan, 1995-yilda unga tuzatişlar kiritilgan. Inglizça Vikipediyada hukumat avtoritar deb tavsiflangan va inson huquqlari holati tanqid qilingan.

Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, 1990-yillardan neft qazib oliş mamlakat iqtisodiyotining asosiga aylangan; Ekvatorial Gvineya Saharadan janubidagi Afrikaning yirik neft işlab çiqaruvçilaridan biri böldi. Boylik notekis taqsimlangan, aholining katta qismi kambağallik çegarasida yaşaydi. Özbekça Vikipediyada esa mamlakat agrar deb ta'riflanadi: aholining 80% qişloq xöjaligida band, kakao, kofe, banan va moyli palma yetiştiriladi, yoğoç tayyorlanadi, baliq ovlanadi. Pul birligi — KFA franki. Dengiz portlari — Bata va Malabo.

Aholining asosiy qismi katoliklar; protestantlar bor, bir qismi an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Mahalliy xalqlar orasida fang, bubi, benga, kombe, lenge bor. 6–14 yoşdagi bolalar uçun ta'lim majburiy. Ispaniya universitetining sirtqi ta'lim filiallari 1980-yildan Malabo va Batada işlaydi. Ispan tilida „Vos del pueblo“ gazetasi, „El Sol“ haftanomasi va „Afrika 2000“ jurnali naşr etiladi. Xalq turar joylari yoğoçdan töğri burçakli qilib qurilib, palma yaproği bilan yopiladi. Yoğoç öymakorligi — raqs niqoblari, barabanlar, lebo musiqa asboblari yasaş — rivojlangan.

Manbalar aholi soni, poytaxt va boşqa körsatkiçlar böyiça bir-biriga mos kelmaydi; ular maqola oxiridagi eslatmalarda keltirilgan.