Aşuro

Aşuro (arabça — «öninçi», «ön kunlik») — islom taqvimidagi birinçi oy — muharramning 10-kuni hamda unga boğliq diniy amallar. ÖzME'ga köra, bu atama ikki narsani anglatadi: birinçidan, şu kuni tutiladigan röza; ikkinçidan, şialarda imom Husayn xotirasiga bağişlanib muharramning dastlabki ön kunida ötkaziladigan motam marosimlari. Inglizça Vikipediyaga köra, Aşuro sözi aramiyça «öninçi» ma'nosidagi sözdan kelib çiqqan bölişi mumkin; arab tilida u aynan muharramning öninçi kunini bildiradi.12

ÖzME'ga köra, Muhammad payğambar Madinaga hijrat qilgandan söng dastlabki paytlarda muharramning 10-kuni röza tutilgan. Keyinroq ramazon oyi rözasi farz qilingaç, Aşuro rözasi ixtiyoriy deb e'lon qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, Hadis manbalarida bu röza Madinadagi yahudiylarning şu kungi rözasi bilan boğlanadi; ayrim sunniy rivoyatlarga köra esa Aşuro kuni röza tutiş qurayş qabilasida islomdan oldin ham mavjud bölgan va payğambar Makkadayoq unga amal qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, sunniylar Aşuro rözasini mustahab (savobli, lekin majburiy bölmagan) amal deb biladi va uni muharramning 9- va 10-kunlari yoki 10- va 11-kunlari tutişni ma'qul köradi. Sunniy an'anada bu kun bir qator payğambarlar bilan boğliq voqealar — Musoning Fir'avn quvğinidan qutulişi, Nuh kemasining toğga kelib töxtaşi, Odam Atoning tavbasi qabul bölişi va boşqalar bilan ham boğlanadi.

Şialar uçun Aşuro — motam kuni. Inglizça Vikipediyaga köra, 61-hijriy yilning 10-muharramida (680-yil 10-oktabr) Muhammad payğambarning nevarasi, xalifa Alining öğli Husayn ibn Ali Karbalo yaqinidagi jangda Umaviy xalifa Yazid I qöşinlari tomonidan yaqinlari va hamrohlari bilan birga öldirilgan. Şialar Husaynni uçinçi imom deb biladi; Karbalo voqeasi şia jamoasining alohida mazhab sifatida şakllanişida hal qiluvçi ahamiyatga ega bölgan.

ÖzME'ga köra, Eron va Iroqda Aşuro kunlari masjid va madrasa hovlilarida, maxsus imoratlar — takyaxona va husayniyalarda imom Husayn va uning safdoşlari çekkan azob-uqubatlar haqidagi qissalar öqiladi. Köçalarda motam yurişlari ötkaziladi: iştirokçilar motam bayroqlarini kötarib, Husayn nomini takrorlaydi, kökraklariga muşt uradi. Ba'zi joylarda zanjir va xanjar bilan badanni jarohatlaş odati ham bor. Rusça Vikipediyaga köra, hozirgi paytda bu udum köp joylarda ramziy tus olgan. Aşuro kunlari minglab ziyoratçilar Karbaloga kelib, imom Husayn maqbarasini ziyorat qiladi.

ÖzME'ga köra, sunniylarda Aşuro kuni odatdagi diniy marosimlar kabi ötadi, ayrim joylarda «aşur oşi» tarqatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, sunniylar ham Husaynning ölimini islom tarixidagi fojiali voqea deb hisoblaydi va uni va'z va duolar bilan yod etadi, ammo bu odatlar şialarning motam marosimlaridan farq qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, ayrim xalqlarda Aşuro kuni turli don va dukkakli ekinlardan maxsus taom pişiriladi; rivoyatga köra, Nuh töfondan keyin qolgan oziqlarni aralaştirib, şunday taom tayyorlagan. Bu kuni muhtojlarga xayr-ehson qiliş, bemorlarni ziyorat qiliş ham savobli amal hisoblanadi.