El Salvador

El Salvador (rasmiy nomi: El Salvador Respublikasi) — Markaziy Amerikada, Tinç okeani sohilida joylaşgan davlat. Poytaxti — San-Salvador şahri. Manbalarda aholisi taxminan 6–6,9 mln kişi deb berilgan (6,9 mln — 2009-yil, Vikipediyaning özbekça maqolasi; taxminan 6,5 mln — rus tilidagi, taxminan 6 mln — 2024-yil, ingliz tilidagi maqola).

Özbekça maqolaga köra, 7-asrgaça hududda indeyslarning mayya va naxua qabilalari yaşagan; 16-asrda ğarb va markazni pipil, şarqni lenka qabilalari egallagan. Ingliz tilidagi maqolada pipillar milodiy 800-yil atrofidan kela boşlagan, ular hududni Kuskatan (Kuskatlan) deb atagani, şarqdagi aholining aksariyati esa lenka kelib çiqişiga ega ekani aytiladi.

1524-yilda Pedro de Alvarado boşçiligidagi ispanlar hududga bostirib kirdi. Rus va ingliz manbalariga köra, San-Salvador şahri 1525-yilda asos solingan. 1821-yilgaça mamlakat Ispaniya mustamlakasi bölgan; özbekça va rus manbalarida 1560-yildan Gvatemala general kapitanligi tarkibida bölgani körsatilgan, ingliz manbasida bu general kapitanlik 1609-yilda tuzilgani aytiladi.

Mustaqillikka 1821-yilda erişilgan. 1823-yilda Markaziy Amerika Qöşma provinsiyalari tarkibiga kirgan. Mustaqil davlat böliş sanasi manbalarda turliça: özbekça va ingliz maqolalarida 1841-yil, rus maqolasida 1839-yil körsatilgan.

1931-yilda davlat töntarişi bölib, diktatura örnatildi; 1932-yilda Farabundo Marti boşçiligidagi qözğolon bostirildi. 1944-yilda diktatura ağdarildi. 1969-yilda Gonduras bilan uruş bölib ötdi (rus manbasida «Futbol uruşi» deb ataladi). 1979–1992-yillarda hukumat bilan Farabundo Marti nomidagi milliy ozodlik fronti örtasida fuqarolar uruşi davom etdi. Uruş 1992-yilda tinçlik kelişuvi bilan tugadi (özbekça maqolada sulh şartnomasi 1991-yil yanvar deb körsatilgan; rus va ingliz manbalarida 1992-yil). Uruşda qurbonlar soni özbekça maqolada 75 mingga yaqin deb berilgan. 1980–2008-yillarda qariyb bir million fuqaro AQShga köçib ketgan (ingliz maqolasi).

El Salvador — toğli mamlakat; hududining katta qismini balandligi 600–700 m bölgan vulqon toğliklari egallaydi. Eng baland vulqon — Santa-Ana (2381 m). Rus maqolasida mamlakatning eng baland nuqtasi Serro-El-Pital (2730 m) ekani aytiladi. Janubda Tinç okean sohili böylab 10–30 km kenglikdagi pasttekislik joylaşgan. Zilzila tez-tez bölib turadi. Iqlimi tropik; asosiy daryosi — Lempa. Oltin, kumuş, rux, qörğoşin, mis, temir rudasi, ohaktoş, gips, oltingugurt va tuz konlari bor. Montekristo va El Imposible milliy boğlari mavjud. Özbekça maqolaga köra, mamlakat 14 departamentga bölingan.

El Salvador — respublika. Özbekça maqolada 1983-yil dekabrda qabul qilingan konstitutsiya (1991-yilda tuzatişlar kiritilgan) tilga olinadi. Davlat boşliği — prezident, 5 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali Qonun çiqaruvçi majlis (Qonunçilik assambleyasi); rus maqolasiga köra, unda 84 deputat bor va ular 3 yilga saylanadi. Özbekça maqolada prezident navbatdagi muddatga qayta saylaniş huquqiga ega emas deyilgan. Rus maqolasida 2019-yilgi saylovda Nayib Bukele prezident bölgani qayd etilgan.

Özbekça maqolaga köra, yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 15%, sanoat 24%, xizmat körsatiş sohasi 61%. Asosiy eksport ekinlari — kofe, paxta, şakarqamiş. Ingliz maqolasida tarixan iqtisodiyot qişloq xöjaligi mahsulotlari eksportiga tayangani, 19-asrda indigo, 20-asr boşida kofe asosiy eksport mahsuloti bölgani aytiladi. 2001-yilda milliy valyuta — kolon AQSH dollariga almaştirilgan (özbekça maqolada pul birligi «Salvador koloni» deb körsatilgan).

Rasmiy til — ispan tili; aholining aksariyati katoliklar. Mustaqillikdan keyin ispan tilida milliy adabiyot şakllandi; 19-asr örtalarida romantik şe'riyat rivojlandi. Xalq amaliy san'atidan keramika va toşbaqa kosasidan buyumlar yasaş rivojlangan. Xalq musiqa asboblari orasida gitara, marimba va fleyta bor.