Drama

Drama (yunonça «drama» — harakat, amal) — badiiy adabiyotning [[Epos|epos]] va lirika bilan bir qatorda turadigan uç asosiy turidan biri, şuningdek, şu tur içidagi alohida janr. Drama bir vaqtning özida ham adabiyotga, ham teatr san'atiga mansub: u avvalo sahnada ijro etiliş uçun yoziladi.12

ÖzME'ga köra, dramaning öziga xos belgilari — aniq syujet, voqealarning ziddiyat asosida rivojlanişi, asarning parda va sahnalarga bölinişi, muallif bayonining deyarli yöqligi va personajlar munosabatining asosan dialog orqali oçilişi. Ijtimoiy va umuminsoniy muammolarni aks ettiruvçi dramatik ziddiyat qahramonlarning xatti-harakatlari, dialog va monologlarida namoyon böladi. Drama matni ham körişga (imo-işora, harakat), ham eşitişga möljallangan va sahna makoni, vaqti hamda teatr texnikasi imkoniyatlari bilan hisoblaşadi. Aktyor va rejissyor uni sahnada öziça talqin qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, dramada matn personajlar replikalari va muallif remarkalaridan iborat bölib, odatda parda (akt) va körinişlarga bölinadi. Dialog şaklida qurilgan har qanday asar — tragediya, [[Komediya|komediya]], drama, fars, vodevil va boşqalar — şu turga kiradi. Inglizça Vikipediya dramani epik va lirik usullarga qarşi qöyiş an'anasi Aristotelning miloddan avvalgi taxminan 335-yilda yozilgan «Poetika» asaridan boşlanganini qayd etadi. ÖzME'ga köra, teatr san'ati drama tufayli vujudga kelgan, u kino san'atiga ham asos bölgan.

Tor ma'noda drama — tragediya ham, komediya ham bölmagan sahna asari. ÖzME bu janrning yetakçi örinni Ma'rifatparvarlik davridan, Didro va Lessing ijodidan boşlab egallaganini ta'kidlaydi; unda insonning ziddiyatli hayoti aks etadi. Inglizça Vikipediya bu tor ma'nodagi dramaga misol sifatida Zolyaning «Tereza Raken» (1873) va Çexovning «Ivanov» (1887) asarlarini keltiradi; aynan şu ma'no keyinçalik kino va televideniyeda janr nomi sifatida qabul qilingan.

Rusça Vikipediyaga köra, dramaning kurtaklari lirika, epos, musiqa va imo-işora hali ajralmagan qadimgi poeziyada bölgan. Qadimgi yunonlar, hindlar, xitoylar, yaponlar va Amerika tub aholisi bir-biridan mustaqil holda öz dramatik an'analarini yaratgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Ğarb dramasi Afinada Dionis şarafiga ötkaziladigan bayramlar doirasida tuğilgan va tragediya, komediya hamda satirlar dramasi janrlarini bergan. Keyinçalik Yevropa dramaturgiyasi fransuz klassitsizmi (Kornel, Rasin), Şekspir ijodi, 18–19-asrlardagi romantizm (Lessing, Şiller, Gyote, Gyugo) va 19-asr oxiridagi realizm (Ibsen, Gauptman) bosqiçlaridan ötgan.

ÖzME'ga köra, özbek dramaturgiyasi 20-asr boşlarigaça oğzaki şaklda yaşagan. Dastlabki yozma milliy sahna asarlari 20-asrning birinçi yarmida paydo bölgan: Mahmudxöja Behbudiyning «Padarkuş», Hoji Mu'inning «Köknor» va «Mazluma xotin», Abdulla Qodiriyning «Baxtsiz kuyov», [[Hamza Hakimzoda Niyoziy|Hamza]]ning «Zaharli hayot», Abdulla Avloniyning «Pinak» va «Advokatlik osonmi?» pyesalari şular jumlasidan. 1920–1930-yillarda Ğulom Zafariy, [[Abdurauf Fitrat|Fitrat]], [[Abdulhamid Sulaymon öğli Çölpon|Çölpon]], Ziyo Said, Sobir Abdulla kabi mualliflar bu sohani yanada rivojlantirgan.

1940-yillarda özbek xalqi tarixi va buyuk siymolari haqida asarlar köpaygan: Hamid Olimjon, Izzat Sulton, Uyğun va Şayxzoda «Muqanna», «Jaloliddin», «Alişer Navoiy», «Mirzo Uluğbek» kabi tragediya va dramalarni yaratgan. ÖzME'ga köra, keyingi davrda davr muammolari va hayotiy ziddiyatlarni qahramonlarning içki ruhiy keçinmalari orqali körsatiş özbek dramasining yetakçi xususiyatiga aylangan. Abdulla Qahhorning «Şohi sözana» va «Tobutdan tovuş», Izzat Sultonning «Imon», Uyğunning «Parvona», Ölmas Umarbekovning «Qiyomat qarz» pyesalari bunga misol böladi.