Fiji

Fiji (rasmiy nomi — Fiji Respublikasi) — Okeaniyada, Tinç okeanning janubi-ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Poytaxti — Suva şahri. Davlat 330 dan ortiq oroldan iborat arxipelagda joylaşgan.

Manbalarga köra, Fijida avstroneziya xalqlari miloddan avvalgi kamida 3500–1000-yillarda joylaşgan, melaneziyaliklar esa taxminan ming yil keyin kelgan. Moturiki orolida odamlar yaşagan izlar kamida miloddan avvalgi 600-yillarga, ehtimol 900-yillarga borib taqaladi. 10-asrda Tongada Tui Tonga imperiyasi taşkil topib, Fiji uning ta'sir doirasiga kirgan; imperiya 13-asrda tanazzulga yuz tutgan. Fijiliklar drua deb ataladigan yelkanli kemalar qurgan, masi matosini töqigan va tambua (sperma kiti tişi) ni pul sifatida işlatgan.

Yevropaliklardan birinçi bölib gollandiyalik Abel Tasman 1643-yilda Fijini körgan. Jeyms Kuk 1774-yilda janubiy Lau orollaridan biriga taşrif buyurgan, 1789-yilda Uilyam Blig orollar örtasidan suzib ötib, ularni xaritaga tuşirgan. 1820-yillarga kelib Ovalau orolida Levuka — Fijidagi birinçi yevropaça şaharça taşkil etilgan. 1830-yillarda nasroniy missionerlar kela boşlagan.

1874-yilda, qisqa muddatli mustaqil qirollikdan söng, inglizlar Fiji mustamlakasiga asos solgan. Fiji 1970-yilda mustaqillikka erişgan. 1987-yilda bir qator töntarişlardan söng hokimiyatni olgan harbiy hukumat uni respublika deb e'lon qilgan. 2006-yilgi töntarişda komodor Frank Bainimarama hokimiyatni qölga olgan. 2009-yilda Oliy sud harbiy rahbariyatni noqonuniy deb topgan; Prezident Ratu Josefa Iloilo 1997-yilgi Konstitutsiyani bekor qilib, Bainimaramani vaqtinça boş vazir etib qayta tayinlagan. Keyinroq Ratu Epeli Nailatikau prezident bölgan. 2014-yil 17-sentyabrda saylov ötkazilib, Bainimaramaning FijiFirst partiyasi 59,2 foiz ovoz olgan; xalqaro kuzatuvçilar saylovni işonçli deb hisoblagan.

Maydoni — 18 274 km². Arxipelag 330 dan ortiq oroldan iborat; yirik orollari — Viti Levu va Vanua Levu, aholining qariyb 87 foizi şu ikki orolda yaşaydi. Eng çekka orollar guruhi — Ono-i-Lau. Orollarning aksariyati taxminan 150 million yil avval boşlangan vulqon faolligi natijasida şakllangan. Ba'zi geotermal faollik Vanua Levu va Taveuni orollarida hozir ham davom etmoqda.

Iqlimi tropik, okean iqlimi, örtaça harorat 25–28 °C, yillik yoğin 1700–3500 mm. Eng baland nuqtasi Viti Levu orolida; uning balandligi bir manbada 1322 m, boşqasida 1324 m deb körsatilgan. Foydali qazilmalardan mis, oltin, marganets va boşqalar bor. Yirik daryolari — Reva, Singatoka va Mba.

Fiji — Hamdöstlik tarkibidagi respublika. Davlat boşliği — prezident, uni qabila boşliqlarining Katta kengaşi 5 yil muddatga tayinlaydi. Prezident boş vazirni va qurolli kuçlar qömondonini tayinlaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni ikki palatali parlament (senat va vakillar palatasi), ijroçi hokimiyatni Vazirlar mahkamasi amalga oşiradi. Mahalliy boşqaruvni Mahalliy boşqaruv va şaharsozlik vazirligi nazorat qiladi.

Fiji örmon, mineral va baliq resurslari tufayli Tinç okeanidagi eng rivojlangan iqtisodlardan biriga ega. Valyutasi — Fiji dollari. Valyuta tuşumining asosiy manbalari: turizm, çet eldagi fijiliklarning pul ötkazmalari, şişa suv eksporti va şakarqamiş.

Rasmiy til — ingliz tili. Aholining aksariyati fijiylar va fijilik hindlar; dindorlari xristian, hinduiy va musulmonlardir. Fijiliklar an'anaviy ravişda boşliqlar, oqsoqollar va jangçilar boşçiligidagi jamiyatlarda yaşagan; bete deb ataluvçi ma'naviy peşqadamlar yaqona tayyorlaş va iste'mol qilişni marosimlarning bir qismi qilgan. Mustamlaka davrida an'anaviy e'tiqodlar va odatlarning köp qismi qatağon qilingan yoki özgartirilgan.