Dandanakon jangi

Dandanakon jangi — 1040-yil mayida Marv yaqinidagi Dandanakon qal'asi atrofida saljuqiylar bilan ğaznaviylar qöşinlari örtasida bölib ötgan jang. Unda saljuqiylar sulton Mas'ud Ğaznaviy qöşinini tor-mor keltirgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu ğalaba saljuqiylarning Old Osiyodagi keng fathlariga yöl oçgan dastlabki yirik muvaffaqiyat bölgan.1

ÖzME'ga köra, Mahmud Ğaznaviy Movarounnahr uçun qoraxoniylar bilan raqobatlaşgan yillarda öğuz-turkmanlardan bölgan saljuqiylarning bir qismiga Şimoliy Xurosonda, xususan Marv viloyatida joylaşiş uçun ruxsat bergan. Köçmançi çorvadorlar bölgan saljuqiylar tez orada yaylovlar uçun kuraş boşlagan, Mas'ud hukmronligi davrida esa ğaznaviylarning soliq siyosatidan norozi bölib qözğolon kötarişgan.

Rusça Vikipediyada yozilişiça, saljuqiylar qiniq qabilasidan kelib çiqqan bölib, 1035-yilda aka-uka Toğrulbek va Çağribek hamda ularning amakisi Muso ibn Saljuq boşçiligida Xorazmdan Xurosonga köçib ötgan. 1035–1038-yillarda ğaznaviy qöşinlari bir neça bor mağlubiyatga uçragan, saljuqiylar esa Nişopurni egallagan. 1039-yilda Mas'ud qarşi hujumga ötib, Nişopurni qaytarib olgan va har ikki tomon hal qiluvçi tögnaşuvga tayyorlana boşlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, Mas'ud 1040-yil aprelida davlatidagi bor kuçlarni Hirotda töplagan; qöşin tarkibida sovut kiygizilgan jangovar fillar ham bölgan. ÖzME'ga köra, ğaznaviylar jazirama çöldan ötayotganda oçlik va suvsizlikdan qattiq qiynalgan. Saljuqiylar qadimiy daşt usulini qöllab, yöldagi quduqlarni ölimtik taşlab kömib yuborgan va raqib qöşiniga turli tomondan kiçik hujumlar uyuştirib, uni holdan toydirgan.

23-mayda Mas'ud qöşini Dandanakon qal'asi devorlari tagiga yetib kelgan. Qal'a aholisi suv bergan, biroq darvozani oçmagan. ÖzME'ga köra, sulton yaqinlarining dam oliş haqidagi maslahatiga quloq solmay, beş farsax naridagi suv havzasi tomon yurişni buyurgan. Yöl davomida qöşin tartibi buzilgan; voqea guvohi, tarixçi Bayhaqiy yozişiça, saroy ğulomlaridan 370 nafari öz bayroqlari bilan saljuqiylar tomoniga ötib ketgan. Saljuqiylar qöşin mol-mulkini talay boşlagan, söng sulton qarorgohiga hujum qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, jang uç kun davom etgan va Mas'ud bor-yöği yuz nafarça otliq bilan qoçib qutulgan.

ÖzME'ga köra, mağlub bölgan Mas'ud avval Marvarrudga, keyin Ğaznaga qaytgan. Toğrulbek esa jang maydonining özida tikilgan çodirda sulton deb e'lon qilingan. Rusça Vikipediyaga köra, şundan söng saljuqiylar Xurosonni tez orada töliq egallab, ğarbga yurişlarini davom ettirgan; Çağribek Xuroson hukmdori bölgan. ÖzME bu mağlubiyatni ğaznaviylar davlati inqirozining boşlanişi va yangi — Saljuqiylar davlatining tuğilişi deb baholaydi. Ğaznaviylar esa mintaqa siyosatidagi yetakçi mavqeini butunlay yöqotgan.