Didaktika

Didaktika (yunonça «didaktikos» — örgatuvçi, ta'lim beruvçi) — pedagogikaning ta'lim nazariyasi bilan şuğullanadigan tarmoği. U bilim, könikma va malakalarni özlaştiriş qonuniyatlarini oçib beradi, ta'lim mazmunining hajmi va tuzilişini belgilaydi, öqitişning eng samarali usul va vositalarini izlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, didaktikaning azaliy asosiy savollari — «nimani örgatiş kerak?» va «qanday örgatiş kerak?»; hozirgi fan bularga «kimni, qaçon, qayerda va nima uçun örgatiş kerak?» degan savollarni ham qöşgan.12

ÖzME'ga köra, «didaktika» atamasi 17-asrda Yevropada öqitiş jarayoni haqida asarlar yozgan olimlar tomonidan qöllana boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, u ilk bor nemis pedagogi Volfgang Ratke (Ratixiy, 1571–1635) asarlarida öqitiş san'atini anglatiş uçun işlatilgan. Çex pedagogi Yan Amos Komenskiy didaktikani «hammaga hamma narsani örgatişning umumiy san'ati» deb tuşungan; ÖzME'ga köra, u 1657-yilda naşr etilgan «Buyuk didaktika» asarida bolalar va ösmirlarni öqitişning didaktik asoslarini işlab çiqqan.

19-asr boşida nemis pedagogi Iogann Fridrix Gerbart, rusça Vikipediyaga köra, didaktikani tarbiyalovçi ta'lim haqidagi yaxlit nazariyaga aylantirgan. ÖzME'ga köra, nemis pedagogi Adolf Disterveg 1834–1835-yillarda yozgan asarida didaktikani pedagogikaning ta'lim nazariyasini bayon etuvçi alohida qismi sifatida ajratgan; şundan keyin u ta'lim haqidagi fan sifatida keng tan olingan. 19-asr oxiri va 20-asr boşida didaktikaga bağişlangan maxsus monografiyalar paydo bölgan. Rusiyada bu sohaning rivojiga Konstantin Uşinskiy va uning izdoşlari katta hissa qöşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, didaktikaning obyekti — ta'lim, predmeti esa öqituvçining dars beriş faoliyati bilan öquvçining biliş faoliyati örtasidagi boğlanişdir. Uning vazifalariga ta'lim jarayonini va uni amalga oşiriş şart-şaroitlarini tasvirlab tuşuntiriş, öquv jarayonini taşkil etiş, yangi öqitiş tizimlari va texnologiyalarini işlab çiqiş kiradi. Umumiy didaktikadan taşqari xususiy didaktikalar — alohida fanlarni (matematika, fizika, tarix va boşqalar) öqitiş metodikalari, şuningdek boşlanğiç ta'lim yoki oliy maktab didaktikasi mavjud.

ÖzME'ga köra, didaktika umumiy psixologiya, ta'lim psixologiyasi va biliş nazariyasi bilan uzviy boğliq, çunki ularning har biri bolaning biliş faoliyati haqida muhim ma'lumot beradi.

ÖzME'ga köra, didaktika ta'lim usullari muammosini ham qamrab oladi. Öqituvçi öquvçilarning tizimli bilim olişini ta'minlaş uçun işni bajariş namunasini körsatadi, ayni paytda ularning faolligi va mustaqilligini rağbatlantiradi: öquvçilar tajriba va kuzatuvlar asosida yangi bilimlarni özlaştiradi, ularni amalda qöllaş uçun maxsus topşiriqlar oladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ingliz tilida «didaktik usul» köpinça öqituvçi bilimni tayyor holda yetkazadigan, ma'ruzaga asoslangan uslubni bildiradi; u nazariy bilim beriş va örgatişning dastlabki bosqiçlarida samarali, biroq öquvçi bilan muloqot kam bölgani uçun barça ehtiyojlarni qondirmaydi, deb tanqid qilinadi.

ÖzME'ga köra, «didaktika» nomi qöllanmagan bölsa-da, Şarq mutafakkirlari asarlarida ta'limni taşkil etiş qonuniyatlari haqida köp fikrlar bor. Al-Forobiy, Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad al-Farğoniy, Marğinoniy, Davoniy, Alişer Navoiy, Munis kabi allomalar ta'limni uyuştiriş, uning samaradorligi va öqituvçi bilan öquvçi munosabatlari haqida qimmatli qaraşlarni ilgari surgan. ÖzME'ga köra, bolalarni bir yerda jamoa bölib öqitiş foydasini ilk bor Ibn Sino asoslab bergan, Navoiy esa muallimning özida ezgu fazilatlar bölmasa, bolada ham ularni tarbiyalab bölmasligini ta'kidlagan.

20-asr boşida jadid ma'rifatparvarlari — Munavvarqori Abduraşidxonov, Mahmudxöja Behbudiy, Abdulla Avloniy va boşqalar yangi usul maktablarini oçib, ta'limni milliy tajriba va zamonaviy pedagogika yutuqlari asosida taşkil etişga harakat qilgan, köplab darslik va qöllanmalar yaratgan. ÖzME'ga köra, sovet davrida didaktika rasmiy mafkura talablari doirasida rivojlangan. Mustaqillikdan söng, ÖzME'ga köra, özbek didaktikasida ta'limni insonparvarlaştiriş, uning yaxlitligi, öquvçining şaxsiy xususiyatlari va mintaqaviy şaroitni hisobga oliş hamda tarbiyaning ustuvorligi kabi tamoyillar ilgari surilgan; ular 1997-yilgi «Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi»da ham aks etgan.