Sinodik aylaniş davri

Sinodik aylaniş davri (yunonça «synodos» — uçraşuv, birikiş) — Yerdan turib kuzatilganda sayyora, Oy yoki boşqa osmon jismining Quyoşga nisbatan ilgarigi holatiga qaytişigaça ötadigan vaqt. Masalan, sayyoraning Quyoş bilan ketma-ket ikki birikişi (qoşilişi) orasidagi muddat uning sinodik davri hisoblanadi. Bu tuşunça Astronomiya va kalendar hisobida muhim örin tutadi.12

Jismning Orbita böylab yulduzlarga nisbatan bir marta töla aylanib çiqişiga ketgan vaqt siderik (yulduz) davr deyiladi. ÖzME ta'kidlaşiça, bevosita kuzatuvda faqat sinodik davrni aniqlaş mumkin, siderik davr esa hisoblab topiladi. Buning sababi — kuzatuvçi turgan Yerning özi ham Quyoş atrofida harakatlanadi. Sayyora va Yer bir sutkada turli burçakka siljiydi: sayyora 360°/T, Yer esa 360°/T⊕ ga (bu yerda T — sayyoraning, T⊕ — Yerning siderik davri, ya'ni yulduz yili). Ularning farqi sayyoraning osmondagi körinma siljişini beradi.

Rusça Vikipediyaga köra, şundan kelib çiqadigan boğlanişlar quyidagiça:

• içki sayyoralar (Merkuriy va Venera) uçun: 1/S = 1/T − 1/T⊕;
• taşqi sayyoralar (Marsdan boşlab) uçun: 1/S = 1/T⊕ − 1/T, bu yerda S — sinodik davr.

Inglizça Vikipediyada keltirilgan qiymatlarga köra, Yerdan kuzatilganda Merkuriyning sinodik davri taxminan 116 sutka, Veneraniki 584 sutka, Marsniki 780 sutkaga yaqin. Yupiterniki taxminan 399, Saturnniki 378 sutka. Sayyora Quyoşdan qançalik uzoq bölsa, uning siderik davri şunçalik uzun, sinodik davri esa bir yilga şunçalik yaqin böladi, çunki bunday sayyora osmonda juda sekin siljiydi va Yer uni yil davomida «quvib yetadi». Eng katta sinodik davr Marsga töğri keladi: ikki sayyora orbitada yaqin tezlikda harakatlangani uçun Yer uni ikki yildan ortiq vaqtda bir marta quvib ötadi.

Oy uçun sinodik davr ikki bir xil faza, masalan ikki yangi oy orasidagi vaqtga teng va taxminan 29,53 sutkani taşkil qiladi; bu sinodik oy deyiladi. Uning siderik davri esa qisqaroq — taxminan 27,32 sutka. Farq Yer va Oyning birgalikda Quyoş atrofida aylanişidan kelib çiqadi.

Sinodik davrlar sayyoralarning qaçon yaxşi körinişini, qarama-qarşi turiş va birikiş paytlarini oldindan aytiş imkonini beradi. Qadimgi astronomlar sayyoralarning siderik davrlarini aynan kuzatilgan sinodik davrlar orqali hisoblagan. Oy kalendarlari ham sinodik oyga asoslanadi. Bugungi kunda bu tuşunça kosmik apparatlarni boşqa sayyoralarga uçiriş uçun qulay «oyna» vaqtlarini aniqlaşda qöllanadi, masalan, Marsga uçiriş imkoniyatlari taxminan har 26 oyda takrorlanadi.