Moskva Kremli

Moskva Kremli, qisqaça Kreml — Moskva şahrining eng qadimiy qismi, Moskva daryosining çap qirğoğida, Neglinnaya daryosi quyiladigan joydagi Borovitsk tepaligida joylaşgan qal'a va me'moriy majmua. U asrlar davomida Moskva knyazlari va rus podşolarining qarorgohi bölgan, hozir esa Rossiya prezidentining rasmiy qarorgohi hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, Kreml örnida 11–12-asrlarda maydoni taxminan 1,5 gektar bölgan kiçik istehkom paydo bölgan; u qadimda «grad» deb atalgan, «kreml» nomi esa 14-asrdan qöllana boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu tepalikda odamlar miloddan avvalgi 2-asrdayoq yaşagan. 1156-yilda knyaz Yuriy Dolgorukiy buyruği bilan avvalgisidan bir neça barobar katta, yoğoç devor bilan öralgan qal'a qurilgan. 1237-yilda möğullar uni vayron qilgan.

Moskvaning knyazlik, keyinçalik markazlaşgan rus davlatining poytaxtiga aylanişi bilan Kreml ham kengaygan. Devorlar 1339–1340-yillarda eman yoğoçidan, 1360-yillar oxirida Dmitriy Donskoy davrida oq ohaktoşdan qayta tiklangan — Moskvaning «oq toşli» deb atalişi şundan. Hozirgi ğişt devor va minoralar 1485–1495-yillarda qurilgan; inglizça Vikipediyaga köra, bu işlarni italyan ustalari, jumladan Pyetro Antonio Solari boşqargan.

Kremlning tarhi uçburçakka yaqin, maydoni 27,5–28 gektar atrofida. Devorlarining umumiy uzunligi 2 kilometrdan oşadi, balandligi joyiga qarab 5 metrdan 19 metrgaça, qalinligi 3,5–6,5 metr. Devorlarda 20 ta minora bor, ulardan oltitasi darvozali. Eng maşhuri — Qizil maydonga qaragan, qönğiroqli soat örnatilgan Spassk minorasi; inglizça Vikipediyaga köra, eng balandi esa taxminan 80 metrli Troitsk minorasi.

Kreml içida rus me'morçiligining noyob namunalari saqlangan. Uspeniye sobori (1475–1479) podşolarning taxtga ötqaziliş marosimlari ötkazilgan joy bölgan. Blagoveşçeniye sobori (1484–1489) va Arxangel sobori (1505–1508) ham şu davrga oid; ikkinçisida Moskva hukmdorlarining aksariyati dafn etilgan. «Buyuk Ivan» qönğiroqxonasi 1505–1508-yillarda qurilib, 1600-yilda balandlaştirilgan. Qirrali palata (1487–1491), Terem saroyi (17-asr), klassitsizm uslubidagi Senat binosi (1776–1787), Katta Kreml saroyi (1839–1849), Qurol-aslaha palatasi (1844–1851) va Kreml qurultoylar saroyi (1959–1961) ham majmuaga kiradi. Maydonda 16-asrda quyilgan «Podşo-zambarak» va 18-asrga oid «Podşo-qönğiroq» namoyiş etiladi.

Kreml 14-asrdan Moskva knyazlarining, 16-asr örtalaridan podşolarning qarorgohi bölgan, 18-asrda poytaxt Sankt-Peterburgga köçirilgaç, imperatorlarning vaqtinçalik qarorgohiga aylangan. ÖzME'ga köra, 1918-yil martdan bu yerda Sovet hukumati, 1991-yildan esa Rossiya Federatsiyasi prezidenti joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kreml muzeylari 1961-yilda taşkil etilgan, Qurol-aslaha palatasida davlat regaliyalari va Olmos fondi saqlanadi. 1990-yilda Kreml va Qizil maydon YuNESKOning Jahon merosi röyxatiga kiritilgan.