Zijlar

Zijlar (yakkasi — zij; forsça «böyra», «ip» ma'nolarini bildiradi) — örta asrlarda Şarq, ayniqsa islom olamidagi astronomlar tuzgan, Quyoş, Oy, sayyoralar va yulduzlarning holatini hisoblaş uçun zarur jadval va qoidalarni jamlagan asarlar. Ular Astronomiya va trigonometriya tarixida muhim örin tutadi.1

ÖzME'ga köra, jadvallarning tik va yotiq çiziqlari böyra töqimasini eslatgani sababli bunday kitoblar «zij» deb atalgan bölişi mumkin. Inglizça Vikipediya söz ötmişini örta fors tilidagi «zih», «zig» — «ip, tor» söziga boğlaydi: töquv dastgohidagi iplar tartibi jadval qatorlari va ustunlariga qiyoslangan. Ba'zi zijlar yunonça «kanon» sözidan olingan «qonun» nomi bilan ham atalgan.

Rasadxonalar osmon jismlarini muntazam kuzatib, ular asosida astronomik doimiylarni hisoblagan, Oy va Quyoş taqvimlari uçun jadvallar, yulduzlar katalogi hamda şaharlarning geografik koordinatalarini tuzgan. ÖzME va inglizça Vikipediyaga köra, odatiy zijda xronologiya, joylarning kenglik va uzunliklari, yulduz jadvallari, trigonometrik funksiyalar qiymatlari, sayyoralar harakati, Quyoş va Oy tutilişlarini hamda yangi oy körinişini hisoblaş usullari berilgan. Ilk zijlar hind va sosoniy namunalariga, keyingilari asosan Ptolemey modeliga tayangan.

ÖzME'ga köra, «zij» atamasi fors manbalarida 7-asrdan, arab tilidagi asarlarda esa 9-asrdan uçraydi. 9-asr örtalarida Ptolemeyning «Almagest» asari arabçaga ögirilgaç, astronomik jadval tuziş ança jonlangan. ÖzME 8–9-asrlarda 100 ga yaqin zij yaratilganini, ularning 20 taça bevosita kuzatişlarga asoslanganini va köpçiligi Movarounnahr olimlari iştirokida tuzilganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 8–15-asrlarda islom olamida 200 dan ortiq zij yozilgan, 16–18-asrlarda Hindistonda yana yuzga yaqini paydo bölgan; asosiy markazlar Bağdod (9-asr), Marağa (13-asr), Samarqand (15-asr) va Istanbul (16-asr) bölgan.

Eng taniqli zijlar qatoriga quyidagilar kiradi:

• Muhammad al-Xorazmiyning «Zij as-Sindhind» asari (9-asr);
• Muhammad al-Battoniyning «Zij as-Sobiy» asari;
• Ahmad Habaş al-Hosibning zijlari (9-asr);
• Umar Xayyom rahbarligida saljuqiy sulton Malikşohga atab tuzilgan «Zij Malikşohiy»;
• Abu Rayhon Beruniyning «Qonuni Mas'udiy» asari (11-asr);
• Nasiriddin Tusiy boşçiligida Marağa rasadxonasida tuzilgan «Zij Ilxoniy» (13-asr);
• Ğiyosiddin Jamşid al-Koşiyning Uluğbekka bağişlangan «Zij Xoqoniy» asari;
• Uluğbek va uning şogirdlari Samarqand rasadxonasida tuzgan «Zij Köragoniy» yoki «Zij Sultoniy» (15-asr).

ÖzME'ga köra, ilk zijlarning aniqligi Ptolemey jadvallari darajasida bölgan, keyingilari esa ança aniqroq. Masalan, al-Xorazmiy zijida sinuslar jadvali oltmişlik sanoq tizimida uç xona aniqlikda berilgan. Beruniy bir gradus sinusini juda yuqori aniqlikda hisoblagan. Uluğbek zijida 1018 yulduzning ekliptik koordinatalari keltirilgan, trigonometrik jadvallari esa öz davrining eng aniqlaridan bölgan; inglizça Vikipediyaga köra, bu asar ilk yangi davrda butun islom dunyosida asosiy qöllanma sifatida işlatilgan.

Zijlar Vizantiya, Xitoy, Hindiston va Ğarbiy Yevropa fanlariga ta'sir körsatgan. Al-Xorazmiy, al-Battoniy, Beruniy, Tusiy va Uluğbek jadvallari lotin va boşqa Yevropa tillariga tarjima qilinib, u yerda trigonometriya va astronomiya rivojiga hissa qöşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ma'lum bölgan sönggi zij 1838-yilda Hindistonda yozilgan.