Şariat

Şariat (arabça — «töğri yöl») — islomdagi qonun-qoidalar tizimi; musulmon kişining e'tiqodi, ibodati, axloqi va boşqalar bilan munosabatini tartibga soluvçi körsatmalar majmui. ÖzME uni islom huquq tizimi sifatida ta'riflab, unda sof huquqiy masalalardan taşqari axloq me'yorlari va diniy amallar ham qonun kuçiga ega ekanini ta'kidlaydi. Ana şu keng qamrovi tufayli şariat musulmonning tuğilişidan vafotigaça bölgan butun hayot yölini belgilovçi qoidalar töplami sifatida qaralgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, «şariat» sözi arabça «ş-r-'» özagidan kelib çiqqan; bu özak Qur'onda «qonun qilib belgilaş», «majburiy qilib buyuriş» ma'nolarida bir neça bor uçraydi. Keng ma'noda şariat — Alloh belgilab bergan, möminni axloqiy kamolot va saodatga olib boradigan töğri yöl, tor ma'noda esa ilohiy amr va taqiqlar majmui. Şu sababli kundalik tilda u köpinça butun islomiy turmuş tarzi bilan tenglaştiriladi.

ÖzME'ga köra, ilk islom davrida jamiyat boşqaruvi bevosita Qur'onga tayangan. Musulmonlar jamiyati kengaygani sari ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va diniy hayotning barça sohalarini qamraydigan qonunlar zarurati paydo bölgan va islom huquqşunoslari bir neça asr davomida şariat me'yorlarini işlab çiqqan. Şariatning tört asosi — Qur'on, sunna, ijmo (olimlarning yakdil fikri) va qiyos (öxşatiş orqali hukm çiqariş). ÖzME'ga köra, şariat 11–12-asrlarga kelib töliq şakllangan; bu jarayonga yozma va oğzaki an'analar, mahalliy urf-odatlar ham ta'sir qilgan.

Rusça Vikipediya qayd etişiça, e'tiqod va ibodatga oid oyatlar asosan Makka davrida, nikoh, taloq, meros, savdo, uruş va sulhga oid hukmlar esa Madinaga hijratdan keyin nozil bölgan. Şariat hukmlari uç katta guruhga ajratiladi: Allohga ibodat qiliş tartibi (ibodat), odamlar örtasidagi munosabatlar (muomalot) va bu qoidalarni buzganlik uçun jazolar (uqubat).

ÖzME'ga köra, dastlab barça xatti-harakatlar halol va harom deb ikkiga bölingan, keyinçalik beş toifali tasnif qaror topgan:

• farz yoki vojib — bajarilişi şart bölgan amallar (masalan, namoz, zakot);
• sunnat yoki mustahab — majburiy bölmasa-da, ma'qul sanalgan amallar (masalan, uylaniş, sadaqa);
• muboh yoki joiz — qilinişi ham, qilinmasligi ham gunoh hisoblanmaydigan ixtiyoriy işlar (savdo, safar, yeb-içiş);
• makruh — jazolanmasa-da, noma'qul sanalgan işlar (masalan, söziş, suvni bulğatiş, hayvonga ortiqça yuk ortiş);
• harom — qat'iy man etilgan işlar (masalan, çöçqa göşti yeyiş, mast qiluvçi içimlik içiş, qotillik).

Sunniy va şia yönalişlari şariat tizimlari örtasida ma'lum farqlar mavjud. ÖzME'ga köra, sunniylikda Hanafiylik, molikiylik, şofi'iylik va hanbaliylik, şialikda esa ja'fariylik mazhabi öz huquqiy tartiblariga ega. Şariatda davlat boşqaruvi, majburiyatlar, meros, jinoyat va jazo, oila va nikoh, sud yuritiş, vasiyat kabi masalalar körib çiqiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, şariat va Fiqh (islom huquqşunosligi) tuşunçalarining nisbati borasida yagona fikr yöq: ba'zan ular sinonim sifatida işlatiladi, ba'zan esa şariat ilohiy vahiy bilan belgilangan qoidalar, fiqh esa ularni tuşuniş va qöllaş ilmi deb ajratiladi. ÖzME şariat ilmlari qatoriga tajvid, tafsir, Hadis, fiqh va kalom ilmlarini kiritadi; arab tili va adabiyoti ham ular sirasiga qöşiladi, çunki bu ilmlarni arab tilisiz örganib bölmaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, şariatning zamonaviy jamiyatdagi örni butun dunyoda munozaralarga sabab bölmoqda: uning demokratiya, inson huquqlari, fikr erkinligi va bank işi bilan qay darajada mos kelişi haqida bahslar davom etmoqda.