Jihod

Jihod, ğazovot (arabça — «ğayrat qiliş, bor kuçni sarflaş») — islomda Alloh yölida qilinadigan sa'y-harakat, din yölidagi kuraş tuşunçasi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu söz arabça jahada — «kuç-ğayrat sarflaş, maqsadga erişiş uçun barça vositalarni işga soliş» ildizidan kelib çiqqan. U nafs bilan içki kuraşdan tortib, musulmon jamiyatini yaxşilaş va islomni himoya qilişgaça bölgan keng ma'nolarni qamraydi. Musulmon bölmagan muhitda esa söz köpinça «muqaddas uruş» deb tarjima qilinadi; Rusça Vikipediyaga köra, ayrim musulmon mualliflar bu tarjimani noaniq deb hisoblaydi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, «jihod» ildizidan yasalgan sözlar Qur'onda 41 marta, köpinça «Alloh yölida jihod» iborasi tarkibida uçraydi va ham ma'naviy kuraşni, ham jangni anglatadi. ÖzME'ga köra, Qur'on körsatmalari Muhammad payğambar hayotining turli bosqiçlaridagi şaroitga mos ravişda farqlanadi: Makka davrida köpxudolilar bilan mojaroga kirişmay, ularni oqilona va odob bilan haq dinga da'vat etiş; keyinçalik islom duşmanlariga qarşi mudofaa uruşi olib boriş; nihoyat, muqaddas oylardan taşqari paytda raqiblarga qarşi harakat qiliş.

ÖzME jihod tuşunçasining kelib çiqişini 624-yil boşidagi voqea bilan boğlaydi: musulmonlar muqaddas rajab oyida qurayşiylarning kiçik karvoniga hujum qilgan, qurayş zodagonlari bundan foydalanib, musulmonlarga qarşi keng ittifoq tuzişga uringan. Şu davrda nozil bölgan oyatlar (Haj, 39; Baqara, 190; Niso, 75) birinçi marta muayyan hollarda duşmanga qarşi kuraşişga izn bergan. ÖzME'ga köra, yoş Madina jamoasi öz çegaralarini himoya qilişga majbur bölgan; ilk islomda jihod asosan butun kuç va imkoniyatni din yölida sarflaş ma'nosini anglatgan, qurol işlatiş esa faqat ayrim hollarda nazarda tutilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, keyinçalik islom huquqida jang qilmayotganlarga ziyon yetkazmaslik va duşman mulkini behuda vayron qilmaslik kabi qoidalar işlab çiqilgan.

ÖzME'ga köra, 9–10-asrlardan jihod tuşunçasi kengaygan: Alloh yölida özini takomillaştiriş ma'nosidagi ma'naviy jihoddan taşqari qiliç, qalb, qöl va til jihodi haqidagi tasavvurlar paydo bölgan. Mö'tadil sunniy qaraşga köra, kuç işlatiş — «kiçik jihod», mömin kişining öz nafsiga qarşi kuraşi va ma'naviy kamolotga intilişi esa «katta jihod» hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, içki, ya'ni katta jihod ayniqsa Tasavvuf doiralarida alohida ta'kidlangan va musulmonlarning köpçiligi uni taşqi jihoddan ustun qöyadi. ÖzME'ga köra, oyat va Hadislarga köra jihod heç qaçon musulmonga yoki musulmonlar yurtiga qarşi e'lon qilinmaydi.

ÖzME'ga köra, milliy-ozodlik harakatlari davrida jihod ğoyasidan mustamlakaçilikka qarşi kuraşda foydalanilgan; Turkiya, Kavkaz va Markaziy Osiyoda u köproq «ğazovot» nomi bilan ma'lum bölgan. Zamonaviy musulmon ilohiyotçilari jihodni köpinça islomni tinç yöl bilan yoyiş va himoya qiliş uçun kuç-ğayratni safarbar etiş deb izohlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, 20-asrda bu tuşunça huquqiy ma'nosini yöqotib, siyosiy va mafkuraviy munozaralar mavzusiga aylangan: modernist olimlar uning mudofaa va harbiy bölmagan jihatlarini ta'kidlasa, ekstremistik guruhlar atamani klassik matnlardan uzoq, tajovuzkor ma'noda talqin qilgan.