Ruboiy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ruboiy (arabça — «törtlik»; köpligi — ruboiyot) — Şarq xalqlari, ayniqsa fors-tojik va turkiy şe'riyatida keng tarqalgan, tört misradan iborat lirik şe'r janri. Ruboiylarda odatda falsafiy, axloqiy-ta'limiy yoki işqiy mazmun ixçam va teran ifodalanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, söz arabça «tört» sonining ildizidan yasalgan.12
Şakli va vazni
13ÖzME'ga köra, ruboiy aruzning hazaj bahrida — uning axram va axrab tarmoqlariga mansub jami 24 vaznda yoziladi. Boşqa bahrlarda bitilgan törtliklar dubaytiy, kuyga solib aytiladiganlari esa tarona deb ataladi. Rusça Vikipediyada «dubaytiy» va «tarona» atamalari ruboiyning boşqa nomlari sifatida ham keltiriladi. Inglizça Vikipediya fors ruboiysining asosiy vaznini uzun va qisqa böğinlarning qat'iy tartibi bilan körsatadi.
Qofiyalaniş tartibiga köra ruboiy ikki xil böladi. Köproq uçraydigan xilida birinçi, ikkinçi va törtinçi misralar özaro qofiyadoş bölib, uçinçisi erkin qoladi (a-a-b-a). Ikkinçi xilida törtala misra bir xil qofiyalanadi (a-a-a-a). Birinçi xilga Zahiriddin Muhammad Boburning maşhur ruboiysi misol böla oladi:
Köpdin berikim yoru diyorim yöqtur, Bir lahzau bir nafas qarorim yöqtur. Keldim be sori öz ixtiyorim birla, Lekin borurimda ixtiyorim yöqtur.
Ğoyaviy tuzilişi
13ÖzME'ga köra, ruboiyning tört misrasi tört kompozitsion unsurga mos keladi. Birinçi misra — tezis — şoir aytmoqçi bölgan fikrni örtaga qöyadi. Ikkinçi misra — antitezis — unga qarama-qarşi fikrni bildiradi, ammo aslida tezisni isbotlaşga xizmat qiladi. Uçinçi misra («moddai ruboiy») yakuniy xulosaga köprik vazifasini ötaydi. Törtinçi misra — sintez — oldingi uç misradan ğoyaviy xulosa çiqarib, şe'rning asosiy fikrini ifodalaydi. Odatda erkin qoldirilgan uçinçi misra ana şu burilişni yanada sezilarli qiladi.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, ruboiyning ildizlari eroniy xalqlarning oğzaki ijodiga borib taqaladi, yozma adabiyotda esa u 9–10-asrlardan ma'lum. ÖzME bu janrning namunalari «Devonu luğotit turk»da ham uçrayotganini qayd etadi va dastlabki ruboiylarni Rudakiy hamda Şahidi Balxiy yaratganini aytadi. Ibn Sino, Umar Xayyom va boşqa şoirlar janrning yuksak namunalarini ijod etgan; Badriddin al-Qavomiy (12-asr) arab, fors va turkiy tillarda ruboiy yozgan.
ÖzME'ga köra, turkiy adabiyotda ruboiy Alişer Navoiy ijodida yuqori darajaga kötarilgan: uning ruboiylarida hayotiy taassurotlar va falsafiy-axloqiy mulohazalar badiiy jihatdan pişiq ifodalangan. Keyinçalik Bobur janrni yanada rivojlantirgan; 19-asrda Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy ham gözal ruboiylar yaratgan. 20-asr özbek adabiyotida Şayxzoda, Şuhrat, Ramz Bobojon, Tolib Yöldoş kabi şoirlar bu şaklga murojaat qilgan; ammo ularning ba'zi törtliklari ruboiy vaznida bölmagani uçun dubaytiy yoki oddiy törtlik deb ataladi.
Jahon adabiyotida
13Inglizça Vikipediyaga köra, Edvard Fitsjerald 1859-yilda Umar Xayyom ruboiylarini ingliz tiliga erkin tarjima qilgaç, a-a-b-a qofiyali törtlik «ruboiyot bandi» nomi bilan ingliz şe'riyatiga kirib kelgan. Bu şakldan keyinroq Aljernon Suinbern va Robert Frost kabi şoirlar ham foydalangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ruboiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2854 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APARuboiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2854
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2854
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Рубаиru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ruba'ien.wikipedia.org
- 3ÖzME, 7-jild, 283–284-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 283–284-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.