Kamerun

Kamerun, rasmiy nomi Kamerun Respublikasi, Markaziy Afrikadagi davlat. Ğarbda Atlantika okeanining Biafra qöltiği bilan tutaş, poytaxti — Yaunde. Ma'muriy jihatdan 10 viloyatga bölinadi.

Kamerun hududidan örta va yuqori paleolit davriga oid toş qurollar topilgan. Dastlabki aholisi pigmeylar bölgan. Portugal dengizçilari qirğoqqa 1472-yilda yetib kelgan; ular Vuri daryosida köp uçragan qisqiçbaqasimonlar tufayli uni «Rio dos Camarões» («krevetka daryosi» ma'nosida, ingliz manbasida — «şrimp river») deb atagan, mamlakat nomi şundan kelib çiqqan. Şimoliy Kamerunda Mandora sultonligi taşkil topgan, fulbe köçmançilari şimol va markazda musulmon davlatlarini tuzgan, Markaziy Kamerunda Bamum davlati şakllangan.

Material 3 ma'lumotiga köra, 1884-yilda Germaniya Kamerunni öz mustamlakasi deb e'lon qilgan. Birinçi jahon uruşida 1916-yilda ingliz-fransuz qöşinlari hududni egallagan, keyin u Fransiya va Buyuk Britaniya örtasida bölib berilgan. Şarqiy Kamerun 1960-yil 1-yanvarda mustaqillikka erişgan, 1961-yil 1-oktabrda Ğarbiy Kamerun bilan birlaşib Kamerun Federativ Respublikasi tuzilgan. 1972-yil 20-mayda referendum asosida Kamerun Birlaşgan Respublikasi taşkil etilgan, 1984-yil 25-yanvardan Kamerun Respublikasi deb atalgan. Kamerun 1960-yildan BMT a'zosi. 20-may — milliy bayram. Ingliz tilidagi manbada 1960-yilgi birinçi prezident Ahmadu Ahidjo ekani, 2017-yildan ingliz tilli hududlarda ziddiyat kuçayib, qurolli töqnaşuvga aylangani qayd etilgan.

Kamerun ekvatorial va şimoliy subekvatorial mintaqalarda joylaşgan. Maydoni 475,4 ming km². Markazida Adamaua platosi bor. Biafra qöltiği sohilida Kamerun vulkanik massivi kötarilib turadi. Qazilma boyliklari: temir rudasi, oltin, boksit, qalay, titan, neft, tabiiy gaz. Janubida iqlim ekvatorial, nam; qolgan qismida ekvatorial-mussonli. Hududining katta qismiga yaqini örmon. Benue, Bubanjida, Vaza milliy boğlari va bir qança qöriqxonalar barpo etilgan. Yirik şaharlari: Duala, Yaunde, Bafusam, Morva, Garva.

Kamerun — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1972-yil 2-iyundan kuçga kirgan, 1995-yilda unga tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1982-yildan Pol Biyya), u 7 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali parlament (Milliy majlis). Ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi.

Kamerun — agrar mamlakat, örtaça daromadli mamlakatlar guruhiga kiradi. Sanoatda neft qazib oliş va qayta işlaş, alyuminiy, charm-poyabzal, töqimaçilik va yoğoçsozlik korxonalari bor. Qimmatli nav yoğoç eksporti böyiça dunyoda 6-örinda turadi. Qişloq xöjaligida dehqonçilik yetakçi: tariq, makkajöxori, şoli, maniok, banan, şuningdek kakao, kofe, kauçuk, paxta va boşqalar yetiştiriladi. Temir yöl uzunligi 1175 km, avtomobil yöllari 65 ming km. Asosiy dengiz porti — Duala. Pul birligi — Afrika franki.

Rasmiy tillar — fransuz va ingliz tillari. Aholisining köpçiligi bantu va şarqiy bantoid til oilalariga mansub. 20-asr boşlarida bamum yozuvi paydo bölgan. Hozirgi adabiyot asosan fransuz, qisman ingliz tilida; Mongo Beti, E. E. Yondo kabi mualliflar ijod qilgan. Yoğoç öymakorligi rivojlangan. Musiqada barabanlar, ksilofon, balafon, ngombi, mvet kabi çolğular qöllanadi. Ebolovda, Bafusamda va Fumbanda san'at muzeylari bor.