Amudaryo

Amudaryo — Örta Osiyodagi eng sersuv va eng uzun daryolardan biri. U Panj va Vaxş daryolarining qöşilişidan hosil bölib, Afğoniston, Tojikiston, Turkmaniston va Özbekiston hududidan oqib ötadi va qadimdan Orol dengiziga quyilib kelgan. ÖzME'ga köra, Vahjir — Vohondaryo boşlanişi bilan hisoblaganda daryoning uzunligi 2540 km, havzasining maydoni qariyb 465 ming km²; Inglizça Vikipediya esa uzunlikni 2400 km, havza maydonini taxminan 535 ming km² deb beradi. Yuqori oqimida Amudaryo Afğonistonning Tojikiston, Özbekiston va Turkmaniston bilan çegarasini taşkil etadi.1

Qadimgi yunon va rim mualliflari daryoni Oksos (lotinça Oxus) deb atagan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu nom eng yirik irmoq — Vaxş nomidan kelib çiqqan. Arab manbalarida daryo Jayhun deb yuritilgan; Inglizça Vikipediya bu nomni Injildagi jannat daryolaridan biri — Gixon bilan boğlaydi. ÖzME mahalliy xalqlar daryoni turli davrlarda Öküz, Balx, Vaxş va Amul deb ataganini qayd etadi. «Amu» nomi örta asrlardagi Amul şahri (hozirgi Turkmanobod) bilan boğliq.

ÖzME ma'lumotiga köra, daryo Afğonistondagi Hindukuşning şimoliy yon bağrida, taxminan 4950 m balandlikdagi muzlikdan boşlanadi. Vohondaryo Zörköldan çiquvçi Pomir daryosi bilan qöşilgaç, Panj nomini oladi. Panjga öng tomondan Ğunt, Bartang, Yazğulom, Vanj va Qizilsuv qöşiladi. Eng sersuv irmoq — Vaxş quyilgandan söng daryo Amudaryo deb ataladi; keyin unga çapdan Qunduzdaryo, öngdan Kofarnihon va Surxondaryo kelib qöşiladi. Surxondaryodan Orol dengizigaça, 1200 km dan ortiq masofada daryoga boşqa birorta irmoq quyilmaydi. ÖzME'ga köra, Zarafşon va Qaşqadaryo bir vaqtlar Amudaryoga yetib borgan, hozir esa suvi butunlay suğorişga sarflanadi. Inglizça Vikipediya daryoning haqiqiy manbai masalasida 19-asr oxiridan beri bir neça qaraş mavjudligini qayd etadi.

Toğli qismda daryo tor va çuqur vodiyda katta nişab bilan şiddatli oqadi. Karki yaqinidan Pitnakkaça örta oqimi Qoraqum va Qizilqum orasidagi tekislikdan ötadi; bu yerda özan kengligi örtaça 1,5 km ga yetadi, oqim esa qirğoqlarni tinimsiz yuvib, özanni özgartirib turadi. Xorazm va Qoraqalpoğistonda qirğoqlarning şu tarzda öpirilişi «deygiş» deb ataladi. Quyi oqim Tuyamöyin qisiğidan boşlanib, Orol böyidagi deltagaça davom etadi.

Daryo asosan qor va muzliklar suvidan töyinadi; ÖzME'ga köra, havzasida 1000 ga yaqin muzlik, jumladan Fedçenko muzligi bor. Eng köp suv iyun—iyulda, eng kam suv dekabr—martda oqadi. Karki yaqinida 1926—1973-yillardagi örtaça yillik oqim 68,1 km³ ni taşkil etgan. Qişda quyi oqimda daryo uzoq vaqt, Nukusdan quyida deyarli tört oy muzlab yotadi.

ÖzME'ga köra, törtlamçi davrning ayrim bosqiçlarida Amudaryo Qoraqum orqali Kaspiy dengiziga quyilgan; Abu Rayhon Beruniy ham bu haqda ma'lumot qoldirgan. Miloddan avvalgi ming yilliklarda daryo özanini bir neça bor özgartirib, Sariqamiş botiğini töldirgan, Özböy özani orqali Kaspiyga oqqan, keyinroq Oqçadaryo özani bilan Orolga quyilgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillik örtalaridan boşlab u hozirgi yönalişda Orol dengiziga quyiladi. 1220-yilda möğullar Xorazmga bostirib kirganda çap qirğoqdagi töğonlar buzilib, suv yana Sariqamiş tomon oqqan; 14-asrdagi notinçliklar paytida ham şunday hol takrorlangan, inşootlar 17-asr boşida qayta tiklangan.

Amudaryo suvi bilan Xorazm va Çorjöy vohalari qadimdan suğorib kelinadi. 20-asrning ikkinçi yarmida daryodan Qoraqum kanali, Amu-Buxoro va Qarşi magistral kanallari çiqarildi, Vaxşda Norak, quyi oqimda Tuyamöyin suv omborlari, Taxiatoş gidrouzeli qurildi. ÖzME'ga köra, havzaning gidroenergetika salohiyati 63 mln kVt dan ortiq baholanadi.

Suğorişning keskin kengayişi oqimni kamaytirdi: 1960-yillargaça quyi oqimdagi Çatli kuzatuv postida örtaça sarf sekundiga 1500 m³ bölgan bölsa, 1980-yillarda u taxminan 170 m³ gaça tuşib ketgan. Bu Orol dengizining qurişiga olib kelgan asosiy sabablardan biri böldi. Inglizça Vikipediya hozirgi kunda daryo dengizgaça yetib bormasligini, uning quyilişi qurib qolgan sobiq dengiz tubida yöqolib ketişini yozadi. Zovur suvlari tufayli daryo suvining şörligi va ifloslanişi ortgan; ÖzME'ga köra, bu quyi oqimdagi aholi salomatligiga salbiy ta'sir körsatgan.

1992-yilda Amudaryo va Sirdaryo suvini Örta Osiyo davlatlari va Qozoğiston örtasida taqsimlaş uçun havza suv xöjaligi boşqarmalari taşkil etilgan; Amudaryo boşqarmasi Urganç şahrida joylaşgan.