Jaloyiriylar davlati
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Jaloyiriylar davlati — Hulokuiylar (Elxoniylar) davlati yemirilgandan söng, 14-asrning 30-yillarida hozirgi Iroq va Ğarbiy Eron hududida vujudga kelgan davlat. ÖzME uni 1336—1411-yillar bilan sanaydi; Inglizça Vikipediya esa davlatning qoldiqlari 1432-yilgaça saqlanganini qayd etadi. Davlatni boşqargan sulola jaloyiriylar deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, sulola Ilka-noyon nomi bilan ilkaniylar deb ham yuritilgan.12
Kelib çiqişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, jaloyirlar Şarqiy Mongoliyadagi Onon daryosi havzasidan çiqqan yirik möğul qabilasi bölgan, biroq 14-asrga kelib Ğarbiy Osiyoda ular asosan turkiylaşib, turkiy tilda söylaşgan. Ularning hukmronligi davrida arabiyzabon Iroqda turkiy til arab tilidan keyingi eng keng tarqalgan tilga aylangan. Davlat devonida möğul, arab va fors tillari qöllangan.
Siyosiy tarixi
13ÖzME'ga köra, davlatga jaloyirlardan çiqqan Şayx Hasan Buzurg (1356-yilda vafot etgan) asos solgan. U taxt uçun kuraşda çuponiylarni yengib, hokimiyatni qölga olgan va Bağdodni poytaxt qilgan. Uning öğli Uvays I (1356—1374) davrida davlat eng yuksak qudratga erişgan: Kurdiston, Ozarbayjon, Tabriz (1358), Mavsil va Diyorbakr (1365) qöşib olingan, poytaxt Tabrizga köçirilgan. Uvays muzaffariylar, Oltin Örda xoni Töxtamiş va qoraqoyunlilar bilan uruşlar olib borgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1374-yilga kelib davlat eng katta hududga ega bölgan.
Uvays I ning öğli Sulton Ahmad (1382—1410) davrida jaloyiriylar Amir Temur yurişlariga duç kelgan. ÖzME'ga köra, Temur 1384—1387-yillarda Şimoliy Eron va Armanistonni, 1393-yilda Bağdod, Mesopotamiya va Diyorbakrni egallagan. 1405-yilda Temur vafot etgaç, Sulton Ahmad Bağdodni qaytarib olgan. Jaloyiriylardan Şoh Valad 1411-yilda qoraqoyunlilar Bağdodni bosib olgunga qadar hokimiyatda turgan.
Söngra Sulton Ahmad avlodlari Temuriy Şohruxga tobe holda Vosit, Şuştar va Basra atrofidagi yerlarga egalik qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu davrda Basra davlatning poytaxti bölgan. ÖzME'ga köra, sulolaning sönggi vakili Hasan II 1432-yilda qoraqoyunlilar tomonidan öldirilgan va şu bilan jaloyiriylar hukmronligi tugagan.
Madaniyati
13Inglizça Vikipediyaga köra, jaloyiriylar fors madaniyatiga katta hissa qöşgan: ularning homiyligida fors miniatyura san'ati rivojlanib, keyingi davr fors rassomçiligining asosiy xususiyatlari şakllangan. Davlatda fors tili boşqaruv va adabiyot tili bölgan, din esa islom edi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Jaloyiriylar davlati // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2871 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAJaloyiriylar davlati. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2871
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2871
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Jalayirid Sultanateen.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Джалаиридыru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 38-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 38-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.