Haj

Haj (Arab tilida «ziyorat qiliş») — Saudiya Arabistonidagi Makka şahriga, Ka'baga har yili qilinadigan ziyorat; islomning beş asosiy ruknidan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, qolgan törtta rukn — kalima (şahodat), namoz, zakot va ramazon rözasi. Haj aqli raso, soğlom, baloğatga yetgan va oilasini ta'minlab qolgan holda safar xarajatlarini kötara oladigan har bir musulmonga umrida bir marta farz qilingan.1

Haj marosimlari hijriy yil hisobining sönggi oyi — zul-hijjaning 8-kunidan 12- yoki 13-kunigaça davom etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, hijriy taqvim oy taqvimi bölgani va quyoş yilidan taxminan 11–12 kun qisqa bölgani uçun hajning milodiy sanasi har yili oldinga suriladi. Yilning boşqa vaqtlarida qilinadigan kiçik ziyorat umra deb ataladi.

ÖzME'ga köra, hojilar Makkaga yetmasdan oldin miyqot deb ataladigan maxsus joylarda poklanib, ehromga kiradi: ular tikilmagan oq kiyim kiyib, ikki rakat namoz öqiydi. Söngra Ka'ba yetti marta tavof qilinadi, qora toş — Hajar al-asvad öpiladi, Safo va Marva tepaliklari orasida yetti marta yurib ötiladi (sa'y), zamzam suvidan içiladi.

Hajning eng muhim qismi zul-hijjaning 9-kuni, Arafa kuni ado etiladi. Bu kuni hojilar Arafot vodiysi va toğida turib (vuquf), xutba tinglaydi, duo va namoz bilan kun botgunça qoladi. Inglizça Vikipediyaga köra, Arafot Makkadan taxminan 20 km şarqda joylaşgan. Kun botgaç ziyoratçilar Muzdalifa vodiysiga ötib, tunni şu yerda ibodat bilan ötkazadi. Zul-hijjaning 10-kuni — Qurbon hayitidan boşlab uç-tört kun Mino vodiysida şaytonga ramziy toş otiladi va qurbonlik qilinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, şundan söng erkaklar soçini oldiradi yoki qisqartiradi, ayollar esa soçining uçini kesadi. ÖzME'ga köra, Madinaga borib payğambar qabrini ziyorat qiliş ham haj safarining odatiy qismiga aylangan.

Salomatligi yoki keksaligi tufayli hajga özi bora olmaydigan, lekin moddiy imkoniyati bor kişi yoki vafot etgan odam uçun boşqa kişi haj arkonlarini ado etişi mumkin; bu hajji badal deb ataladi.

ÖzME'ga köra, Hadislarda keltirilişiça, haj qoidalari Muhammad payğambar tomonidan 632-yilgi «vidolaşuv haji» paytida belgilab berilgan, keyinçalik yirik fiqh mazhablari ulamolari ularni batafsil işlab çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, musulmon manbalarida Makkaga ziyorat an'anasi Ibrohim payğambar davriga borib taqaladi, payğambar esa islomgaça mavjud bölgan marosimlarni isloh qilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, rasmiy ma'lumotlarga köra 2000–2019-yillarda hajga har yili örtaça 2,27 million kişi kelgan, ularning qariyb 1,56 milliontasi Saudiya Arabistonidan taşqaridan bölgan; eng köp ziyoratçi — 3,16 million kişi 2012-yilda qayd etilgan. ÖzME'ga köra, mustaqillik yillarida Özbekiston musulmonlari uçun hajga boriş imkoniyati kengaygan: 1991-yilda 1500 kişi hajga borgan bölsa, 2004-yilda bu son 4000 dan oşgan, 2005-yilgaça esa jami 53 056 kişi hajni ado etgan.