Pomir

Pomir — Markaziy Osiyoning janubidagi yirik toğli ölka. ÖzME'ga köra, uning asosiy qismi Tojikistonning Toğli Badaxşon muxtor viloyatida, kiçik janubiy qismi (Vahon tizmasining şarqi) Afğonistonda, şarqiy qismi esa Xitoyda joylaşgan. Rusça Vikipediya Pomirni Pokistonga ham qisman kiradigan toğ tizimi deb ta'riflaydi va uni Hindikuş, Qoraqurum, Kunlun va Tyanşan tizmalari tutaşgan tuguni sifatida körsatadi. Ölka köpinça «dunyo tomi» deb ataladi.1

Rusça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi II asrda Pomir orqali ötgan xitoylik sayyoh Çjan Szyan bu toğlarni yovvoyi piyoz köpligi uçun «piyozli toğlar» deb atagan. «Pomir» nomi ilk bor VII asrda xitoylik rohib Syuansszan yozuvlarida uçraydi, IX—X asrlar asarlarida «Famir», «Bamir» şakllari bor. Nomning kelib çiqişi haqida bir neça taxmin mavjud: forsça «Bam-i yor» («yer tomi») birikmasidan, qadimgi eronliklarning quyoş xudosi Mitra (Mehr) nomidan yoki sanskritça «köl» ma'nosidagi sözdan hosil bölgan degan qaraşlar ilgari surilgan. Yevropaliklar Pomir haqida birinçi bölib Marko Polo orqali eşitgan. XVIII—XX asrlarda bu hudud Britaniya va Rossiya imperiyalari örtasidagi «Katta öyin» deb atalgan geosiyosiy raqobat maydoniga aylangan.

ÖzME'ga köra, Pomirning şimoliy çegarasi Orqa Olay (Zaalay) tizmasining etagidan, janubiy çegarasi Panj va Vahondaryo vodiylari hamda Vahon tizmasi orqali ötadi; ğarbda çegara Panj daryosi böylab boradi, şarqda unga Sariqöl tizmasi va Qaşqar toğlari kiradi. Ölka kenglik böylab 300 km ga yaqin, meridian böylab 250 km ga çözilgan va Tarim hamda Amudaryo havzalarini ajratib turadi.

Orqa Olay tizmasidan janubda Pomir ikki qismga bölinadi. Ğarbiy Pomir — çuqur daralar bilan ajralgan, alp tipidagi tik va baland tizmalar ölkasi: Pyotr I, Darvoz, Vanj, Yazğulom, Ruşon, Şuğnon, Şoxdara va Işkoşim tizmalari şu yerda. Pyotr I va Fanlar Akademiyasi tizmalari tutaşgan joyda balandligi 7495 m bölgan Ismoil Somoniy çöqqisi (ilgarigi Kommunizm çöqqisi) turadi. Tik yon bağirlar va tez-tez bölib turadigan kuçli zilzilalar surilma va qulaşlarga sabab böladi; 1911-yilda toğ qulaşi natijasida Sarez köli hosil bölgan. Şarqiy Pomirda esa tizmalar unça baland körinmaydi: ular 3500—4500 m balandlikdagi keng, yassi vodiy va botiqlar (Rangköl, Şörköl, Qoraköl) bilan ajralgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Pomirning eng baland nuqtasi Xitoy hududidagi Qönğir çöqqisi (7649 m; ÖzME'da 7579 m); keyingi örinlarda Ismoil Somoniy (7495 m), Abu Ali ibn Sino (sobiq Lenin, 7134 m) va Korjenevskaya (7105 m) çöqqilari turadi.

ÖzME'ga köra, Pomir alp burmalaniş mintaqasiga kiradi; yangi tektonik harakatlar uni gumbaz şaklida 6000—7000 m gaça kötargan. Şimoliy qismi perm, mezozoy va kaynozoy jinslaridan, janubiy qismi esa arxey va proterozoyga oid juda qadimgi slanets, gneys va marmardan tuzilgan. Bu yerda toğ billuri, nodir metallar, simob, bor, flyuorit, lazurit, soçma oltin, kömir, tuz va mineral suvlar topilgan. Ölka gidroenergiya va yaylovlarga ham boy.

Pomir subtropik mintaqada bölsa-da, balandlik tufayli iqlimi sovuq va keskin kontinental. Rusça Vikipediyaga köra, Şarqiy Pomirda yanvarning örtaça harorati −14 dan −26 °C gaça tuşadi, Bulunköl stansiyasida −63 °C qayd etilgan; ba'zi joylarda sovuqsiz davr umuman bölmaydi. ÖzME'ga köra, Pyotr I va Fanlar Akademiyasi tizmalari ğarbdan keladigan nam havoni tösib qolgani uçun ğarbiy yon bağirlarda yoğin köp, şarqiy hududlarda esa yiliga atigi 63—73 mm yoğadi; Şarqiy Pomir balandtoğ çölining tipik namunasi hisoblanadi.

Daryolari asosan Amudaryo havzasiga qaraşli; eng yirigi — Panj, uning irmoqlari Ğunt, Şoxdara, Bartang, Yazğulom va Vanj. ÖzME'ga köra, Pomirda 7100 dan ortiq muzlik bor, ular qariyb 8400 km² maydonni egallaydi. Eng yirigi — Fedçenko muzligi; Rusça Vikipediyaga köra, u qutbiy hududlardan taşqaridagi eng uzun muzlikdir.

ÖzME'ga köra, Ğarbiy Pomirda daraxt kam: siyrak arçazorlar, daryo qayirlarida terak, qayin, tol va na'matak uçraydi, vodiylarda şuvoqli çöl ösimliklari tarqalgan. Şarqiy Pomirda daraxt yöq, teresken, betaga va yostiqsimon ösimliklar ösadi. Hayvonlardan Ğarbiy Pomirda qobon, silovsin, ayiq, toğ eçkisi, Şarqiy Pomirda arxar, uzun dumli suğur va Pomir quyoni yaşaydi. Ğarbiy Pomirdagi suğoriladigan yerlarda örik, olma, yonğoq, tut östiriladi, arpa 3500 m balandlikkaça ekiladi. Ölkada alpinizm rivojlangan.