Konveksiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Konveksiya (lotinça convectio — «keltiriş», «eltib beriş») — suyuqlik, gaz yoki soçiluvçan muhitda moddaning özi oqib, issiqlikni bir joydan ikkinçi joyga köçirişi. Issiqlik uzatişning uç asosiy usulidan biri bölib, qolgan ikkitasi — issiqlik ötkazuvçanlik va nurlaniş. ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, bu atama keng ma'noda harakatlanuvçi muhit orqali issiqlik, massa yoki elektr zaryadlarining köçişini ham anglatadi.12
Atamaning tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, «konveksiya» sözi ilmiy ma'noda 1830-yillarda ingliz olimi Uilyam Praut tomonidan taklif qilingan. U öçoq misolida issiqlik tarqalişining uç yölini tasvirlagan: olov oldidagi termometr nurlaniş hisobiga, panjara metaliga tegib turgan termometr issiqlik ötkazuvçanlik hisobiga qiziydi, mörida turgan uçinçi termometrni esa olovdan isib, yuqoriga kötarilgan havo qizdiradi. Aynan şu uçinçi usulni Praut konveksiya deb atagan.
Tabiiy va majburiy konveksiya
13ÖzME'ga köra, konveksiyaning tabiiy (erkin) va majburiy turlari bor. Tabiiy konveksiya oğirlik kuçi maydonida modda notekis qizdirilganda öz-özidan yuzaga keladi: kuçliroq qizigan qism ziçligi kamayib, Arximed kuçi ta'sirida yuqoriga kötariladi, sovuqroq va oğirroq qismi esa pastga tuşadi. Natijada modda aralaşib, harorat tenglaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, ma'lum şaroitda bu aralaşiş öz-özidan tartibga tuşib, muntazam konveksiya kataklarini hosil qiladi; ularning maşhur namunasi — Benar kataklari.
Majburiy konveksiyada moddani nasos, ventilyator yoki aralaştirgiç kabi taşqi qurilma harakatlantiradi. ÖzME'ga köra, bunda issiqlik köçişi jadalligi moddaning majburiy harakat tezligiga ham boğliq böladi. Rusça Vikipediyaga köra, majburiy konveksiya tabiiy konveksiya yetarli samara bermagan hollarda qöllanadi. Inglizça Vikipediya konveksiyani şamollatiş, sovitiş tizimlari va yadro reaktorlari uçun muhim jarayon sifatida tilga oladi.
Tabiatdagi konveksiya
13ÖzME konveksiya atamasining yana bir neça ma'nosini ajratadi. Atmosferada u havo qatlamlarining vertikal almaşinuvini bildiradi: isigan havo yuqoriga kötariladi, kötarilgan sari soviydi. ÖzME'ga köra, konveksiya natijasida momaqaldiroq, jala va döl yuzaga kelişi mumkin; yozda u quruqlik ustida, qişda esa dengiz yuzasida kuçliroq rivojlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bulutlarning hosil bölişi, passat va mussonlar kabi doimiy şamollar ham konveksiya bilan boğliq.
Köl, dengiz va okeanlarda konveksiya deganda suvning vertikal aralaşuvi tuşuniladi; u harorat yoki şörlik özgarişi suv ziçligini özgartirganda yuz beradi. ÖzME'ga köra, şu tufayli suvning fizik va kimyoviy xossalari tenglaşib turadi.
Konveksiya yana zaryadlangan jism bilan birga zaryadning köçişini ham anglatadi: atmosferada havo massalari yoki bulutlar elektr zaryadini köçirib, konveksion tok hosil qiladi.
Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, konveksiya Yer mantiyasida ham sodir bölib, litosfera plitalarining harakatiga sabab böladi; Quyoş yuzasidagi donador tuzilma — granulalar ham konveksiya natijasidir. Şuning uçun konveksiya Fizika, meteorologiya, okeanologiya va Geologiya uçun birdek muhim tuşunça hisoblanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Konveksiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2950 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKonveksiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2950
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2950
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Конвекцияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Convectionen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 4-jild, 544–545-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 544–545-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.