Xameleonlar

Xameleonlar, buqalamunlar (lotinça Çamaeleonidae) — kaltakesaklar turkumiga mansub sudralib yuruvçilar oilasi. Ular teri rangini özgartira oliş, bir-biridan mustaqil aylanadigan közlari, uzoqqa otiladigan tili va narsalarga öraladigan dumi bilan maşhur. Inglizça Vikipediyaga köra, «xameleon» sözi yunonça «khamai» — «yerda» va «leon» — «arslon» sözlaridan tuzilgan, ya'ni «yer arsloni» ma'nosini beradi.1

ÖzME xameleonlarning 90 ga yaqin turini qayd etgan; inglizça Vikipediyaga köra, 2015-yilga kelib bu oilaning 200 ga yaqin turi tasvirlangan. Ularning aksariyati Afrikada, ayniqsa Saxroi Kabirdan janubdagi hududlarda yaşaydi; turlarning taxminan yarmi faqat Madagaskar orolida uçraydi. Bir neça tur Şimoliy Afrika, Janubiy Yevropa, Yaqin Şarq, Hindiston va Şri-Lankada tarqalgan. Xameleonlar tropik va subtropik mintaqalarning örmon, butazor, savanna va ba'zan çöl landşaftlarida yaşaydi; köpçiligi daraxt va butalarda hayot keçiradi, ayrimlari esa yerda, xazonlar orasida yaşaydi.

Xameleonlarning kattaligi turiga qarab juda farq qiladi. ÖzME tana uzunligini 60 santimetrgaça deb körsatadi; inglizça Vikipediyaga köra, eng mayda turning erkagi bor-yöği 2,2 santimetr bölsa, eng yiriklari 68,5 santimetrga yetadi. Tanasi yon tomondan siqilgan, böyni kalta, ustki qismi şoxsimon tangaçalar va ösiqçalar bilan qoplangan. Köp turlarning boşida töj, şoxsimon ösimta yoki tumşuq ösiqlari bor.

Oyoqlari daraxtga tirmaşişga moslaşgan: har bir panjadagi beş barmoq ikki va uçtadan guruh bölib birikkan va ombirga öxşaş qisqiç hosil qiladi. Uzun dumi şox atrofiga öralib, «beşinçi oyoq» vazifasini bajaradi. Közlarning ustki va pastki qovoqlari birlaşib ketgan, faqat qoraçiq uçun kiçik teşik qolgan; har bir köz alohida aylanib, ikki xil narsani bir vaqtda kuzata oladi. Xameleonlarda taşqi va örta quloq yöq, lekin ular past çastotali tovuşlarni sezadi.

Rangi yoruğlik, harorat va hayvonning holatiga qarab tez özgaradi. Inglizça Vikipediyaga köra, terida bir neça qatlam pigment hujayralari joylaşgan; rang özgarişida asosiy rolni guanin nanokristallari bölgan hujayralar öynaydi: xameleon kristallar orasidagi masofani özgartirib, qaytariladigan nur tölqin uzunligini almaştiradi. Rang özgartiriş niqoblanişdan taşqari, köproq boşqa xameleonlarga signal beriş va tana haroratini boşqariş uçun xizmat qiladi.

ÖzME'ga köra, xameleonlar şox ustida soatlab qimirlamay ötirib, öljasini poylaydi va uzun yopişqoq tilini otib uni tutib oladi. Inglizça Vikipediyaga köra, til tana uzunligidan bir yarim–ikki baravar uzun bölişi va öljaga sekundning 0,07 ulişida yetib borişi mumkin. Asosan haşarotlar bilan, yirik turlari mayda kaltakesak va quş bolalari bilan ham oziqlanadi.

Köpçilik turlar tuxum qöyib köpayadi. ÖzME'ga köra, bir yöla 35 tagaça tuxum qöyiladi; inglizça Vikipediya ayrim yirik turlarda bu son ança köp bölişini qayd etadi. Ba'zi turlar tirik bola tuğadi: ÖzME bunday turlarda 14 tagaça bola tuğilişini körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, köp xameleon turlarining tarqaliş hududi kiçik bölib, yaşaş joylarining yöqolişi sababli ular xavf ostida.