Madagaskar

Madagaskar Respublikasi — Hind okeanining ğarbida, Afrikaning janubi-şarqiy qirğoği yaqinidagi Madagaskar oroli va unga yondoş mayda orollarda joylaşgan davlat. Poytaxti — Antananarivu.

Özbekça Vikipediyaga köra, orolga miloddan avvalgi 10–6-asrlarda indonezlar, polinezlar va melanezlar, keyinçalik arablar va bantu xalqlari kelgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada esa dastlabki aholi Borneodan, miloddan avvalgi 350-yildan milodiy 550-yilgaça bölgan davrda kelgan, deb taxmin qilinadi; bantu guruhlari taxminan 1000-yil atrofida, arab savdogarlari 7—9-asrlar oraliğida yetib kelgan. Rus tilidagi Vikipediyada ilk aholi punktlari miloddan avvalgi 350-yil bilan milodiy 550-yil oraliğida paydo bölgan, deb hisoblanadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, 14-asrda markaziy qismda Imerina davlati taşkil topdi; 16–17-asrlarda ğarbda sakalava, şarqda betsimisaraka, markazda betsileu davlatlari bölgan, 19-asrda ular yagona Malagasi qirolligi tarkibiga kirgan. Fransiya qöşinlari 1883-yilda bostirib kirdi, 1885-yilda Fransiya protektorati tan olindi, 1896-yildan mamlakat mustamlakaga aylandi. Ingliz Vikipediyasiga köra, monarxiya 1897-yilda Fransiya qöşib olişi bilan tugadi. 1947-yilda qurolli qözğolon böldi va bostirildi. 1958-yilda Madagaskar Fransiya hamjamiyati tarkibida muxtor respublika deb e'lon qilindi, 1960-yil 26-iyunda mustaqillikka erişdi. 1975-yildan Madagaskar Demokratik Respublikasi, 1992-yildan Madagaskar Respublikasi deb ataladi. Ingliz Vikipediyasiga köra, 2009-yilgi siyosiy inqiroz va harbiy töntarişdan söng konstitutsiyaviy boşqaruv 2014-yil yanvarida tiklangan, 2025-yilda ommaviy noroziliklar harbiy töntarişga va Miçael Randrianirina boşçiligidagi harbiy xunta örnatilişiga olib kelgan.

Maydoni manbalarda turliça: 595,8 ming km² (özbekça Vikipediya) va 587 ming km² (rus tilidagi Vikipediya). Aholisi özbekça Vikipediyada 26,6 mln (2018), rusça Vikipediyada 28,2 mln kişi. Orol şimoldan janubga taxminan 800 km çözilgan (özbekça Vikipediya); rus Vikipediyasida uzunligi taxminan 1600 km deb berilgan. Eng baland nuqtasi — şimoldagi Saratanana massividagi 2876 m balandlik. Orolda söngan vulkanlar köp, zilzilalar tez-tez bölib turadi.

Iqlimi tropik; şarqiy sohilda issiq va sernam. Yirik daryolari orasida Betsibuka, Maxavavi, Manguki, Unilaxi bor, eng katta köli — Alautra. Ösimlik va hayvonot dunyosining aksar qismi mahalliy; lemur, tenrek, fossa, hameleon yaşaydi. Ingliz Vikipediyasiga köra, yovvoyi tabiatning 90 foizdan köpi endemik. Hududning taxminan 10 foizi örmon.

Madagaskar — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1992-yil 12-sentabrda qabul qilingan, 1998-yilda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, u 5 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — Millat majlisi va Senatdan iborat parlament; ijroiya hokimiyatni prezident tayinlaydigan boş vazir va hukumat amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan 6 muxtor regionga bölinadi. Madagaskar 1960-yildan BMT a'zosi.

Madagaskar — agrar mamlakat: yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 28,3%, sanoat uluşi 14,6%. Ekin maydonining 60% dan köpida şoli yetiştiriladi; eksport uçun kofe, vanil, qalampirmunçoq, şakarqamiş, tamaki ekiladi. Çorvaçilikda asosan zebu va boşqa qoramol boqiladi. Konçilik sanoatida xromit, grafit, slyuda, kvars, uran-toriy rudalari qazib olinadi. Pul birligi — malagasi franki. Ingliz Vikipediyasiga köra, Madagaskar BMT tasnifida eng kam rivojlangan davlatlar qatoriga kiradi.

Rasmiy tillari — malagasi va fransuz tillari. Aholining 99% ga yaqini malagasilar. Adabiyot 19-asrning 2-yarmidan malagasi va fransuz tillarida rivojlana boşlagan; lotin alifbosi 1823-yilda joriy etilgan, 1835-yilda Bibliya malagasi tiliga tarjima qilingan. Hunarmandçilikda yoğoç öymakorligi va badiiy töqimaçilik keng tarqalgan. Musiqasi Indoneziya, Afrika, Arabiston va Yevropa an'analarining birikuvidan iborat; „xiragasi“ raqs-qöşiq tomoşalari ommalaşgan.