Şaşmaqom

Şaşmaqom (forsça «şaş» — «olti» va «maqom»), Buxoro Şaşmaqomi — özbek va tojik xalqlarining musiqiy merosida markaziy örin tutuvçi, olti maqomdan tarkib topgan mumtoz kuy va aşulalar turkumi. ÖzME uni parda, ohang, usul, şakl va uslub jihatidan bir-biri bilan uzviy boğlangan asarlar majmui sifatida ta'riflaydi; u köp avlod bastakor, sozanda va hofizlarning asrlar davomidagi ijodiy tajribasi mahsulidir. Rusça Vikipediyaga köra, 2003-yilda Şaşmaqom YuNESKO tomonidan Özbekiston va Tojikiston nomidan insoniyatning nomoddiy madaniy merosi durdonasi deb e'tirof etilgan.12

Örta asrlarda Yaqin va Örta Şarq musiqa ilmida «maqom» deganda asosan parda tizimi va unga mos yaratilgan kuy va aşulalar tuşunilgan. ÖzME'ga köra, 13-asrda Safiuddin al-Urmaviy maqomlarni ön ikki asosiy maqomdan iborat nazariy tizimga solgan. 17-asrdan söng bu tizim zaiflaşib, uning negizida turli xalqlarning milliy va mahalliy maqom şakllari paydo bölgan. Şaşmaqom 18-asr örtalarida Buxoro saroyida xizmat qilgan sozanda, xonanda va bastakorlarning ijodi natijasida uzil-kesil şakllangan.

Rusça Vikipediyaga köra, Şaşmaqom ijroçilari orasida Buxoro yahudiylari alohida örin tutgan va 20-asr boşlarigaça bu san'atning asosiy tayançilaridan bölgan; asarlar ham tojik, ham özbek tilida ijro etilgan. ÖzME qayd etişiça, Xorazm maqomlari, Farğona-Toşkent maqom yöllari, surnay va dutor yöllari Şaşmaqom ta'sirida rivojlangan, amal, naqş, peşrav, savt, tarona kabi qadimiy janrlarning noyob namunalari esa aynan uning tarkibida bizgaça yetib kelgan.

Turkum Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh va Iroq maqomlaridan iborat bölib, ÖzME'ga köra, jami 250 dan ortiq kuy va aşula namunasini öz içiga oladi. Har bir maqom ikki yirik bölimdan tarkib topadi: çolğu bölimi — muşkilot va aşula bölimi — nasr.

Muşkilotning asosiy qismlari tasnif, tarje, gardun, muxammas va saqil deb ataladi; ular maqom nomi bilan birga qöşib aytiladi (masalan, Tasnifi Buzruk, Garduni Segoh). Rusça Vikipediyaga köra, tasnif — asosiy kuy, tarje — uning ritmik çizmasini takrorlovçi yangi kuy, gardun — notekis ölçovli parça, saqil esa sekin yakunlovçi qism. ÖzME'ga köra, çolğu qismlari xona va bozgöy tuzilmalaridan iborat; muxammas va saqil uzun va murakkab doira usullariga asoslanadi.

Nasr bölimidagi şö'balar ikki guruhga ajraladi. Birinçi guruhga Saraxbor, Talqin, Nasr şö'balari va yakunlovçi Ufar kiradi; ular taronalar va suporişlar vositasida bir-biriga ulanib, yaxlit turkum sifatida ijro etiladi. Ikkinçi guruhni asosan Savt va Möğulça şö'balari hamda ularning Talqinça, Qaşqarça, Soqiynoma va Ufar şoxobçalari taşkil etadi. Har bir şö'ba çolğu muqaddimasi bilan boşlanib, daromad, miyonxat, dunasr, avj va furovard qismlari orqali rivojlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, kuy past registrdan boşlanib asta-sekin avjga kötariladi va yana pastga qaytadi.

Aşula yöllarida Rudakiy, Hofiz, Jomiy, Lutfiy, Alişer Navoiy, Bobur, Fuzuliy, Amiriy, Nodira, Ogahiy va boşqa özbek va fors şoirlarining ğazallari kuylanadi.

Maqomlar yakka tarzda ham, jörovozlik va jörnavozlikda ham ijro etilgan. ÖzME'ga köra, Buxoro amirlari saroyidagi ansambl ikki tanbur, ikki doira, afğon rubobi, sato yoki qöbiz kabi sozlardan iborat bölgan. Yetakçi soz — tanbur: uning torlarini maqom pardalariga moslab sozlaş qulay. Doira esa ijroçilarni belgilangan usulda yetaklab boradi. Rusça Vikipediyaga köra, Şaşmaqom uzoq vaqt notasiz, ustoz-şogird an'anasida, ustozdan eşitib takrorlaş orqali örgatilgan.

ÖzME'ga köra, Şaşmaqomni ilk bor zamonaviy nota yozuviga V. A. Uspenskiy Ota Jalol va Ota Ğiyos ijrosidan olib, 1924-yilda naşr ettirgan. Abdurauf Fitratning «Özbek klassik musiqasi va uning tarixi» (1927) risolasi 20-asr maqomşunosligining dastlabki asarlaridan bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1930-yillardan Sovet hokimiyati maqomlarni feodal ötmiş qoldiği sifatida qoralagan va 1951-yilda ularni rivojlantiriş amalda çeklangan; 1950-yillar örtalaridan esa ular qayta tiklana boşlagan.

Tojikistonda B. Fayzullayev, Ş. Sohibov va F. Şahobovlar yozib olgan beş jildlik Şaşmaqom V. M. Belyayev tahririda 1950–1967-yillarda, Özbekistonda esa Yunus Rajabiy yozib olgan olti jildlik «Şaşmaqom» 1966–1975-yillarda naşr etilgan. I. Rajabovning «Maqomlar masalasiga doir» (1963) tadqiqoti özbek maqomşunosligida yangi bosqiç bölgan. 1972-yilda Toşkent konservatoriyasida Şarq musiqasi kafedrasi oçilgan, 1983-yildan maqom ijroçilarining respublika tanlovi ötkazib kelinadi.

ÖzME'ga köra, Şaşmaqom zamonaviy özbek musiqasiga ham katta ta'sir körsatgan: M. Aşrafiy, Yu. Rajabiy, T. Sodiqov, D. Zokirov va boşqa bastakor hamda kompozitorlar uning ohanglaridan qöşiq, xor, simfonik va opera asarlarida foydalangan. Rusça Vikipediya taniqli ijroçilar qatorida Munojot Yölçiyeva, Turğun Alimatov va Barno Isxoqovani tilga oladi.