Kolloidlar

Kolloidlar, kolloid sistemalar (yunonça «kolla» — «yelim» va «eidos» — «köriniş», ya'ni «yelimsimon») — bir moddaning juda mayda zarralari boşqa modda içida tarqalgan dispers sistemalar. ÖzME'ga köra, ularda dispers faza zarralarining ölçami 1 dan 100 nanometrgaça böladi; bunday yuqori dispers (ultramikrogeterogen) sistemalar zarralari 100 nanometrdan yirik bölgan mikrogeterogen va dağal sistemalardan zarralarning jadal broun harakati bilan farq qiladi. Kolloidlar çin eritmalar bilan suspenziya kabi dağal dispers sistemalar oraliğida turadi va ularni Kimyoning alohida tarmoği — kolloid kimyo örganadi.12

Har qanday kolloid sistema ikki qismdan iborat: tarqalgan zarralar — dispers faza va ular joylaşgan muhit — dispersion muhit. Inglizça Vikipediyaga köra, Xalqaro sof va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC) ta'rifiça, zarralar kamida bir yönalişda taxminan 1 nanometrdan 1 mikrometrgaça ölçamga ega bölişi kerak, ammo bu çegaralar qat'iy emas. Rusça Vikipediya ham yuqori çegarani 1000 nanometr deb oladi, 100 nanometrdan kiçik zarrali sistemalarni esa alohida guruhga ajratadi.

Kolloidlarni eritmadan farqlaş muhim. Inglizça Vikipediyaga köra, oş tuzi suvda eriganda u alohida ionlarga parçalanadi va yagona faza hosil böladi; sut esa kolloid bölib, undagi zarralar alohida yoğ molekulalari emas, balki mayda yoğ tomçilaridir.

Inglizça Vikipediyaga köra, bu sohadagi tadqiqotlarni 1845-yilda italyan kimyogari Françesko Selmi boşlagan va ularni «psevdoeritmalar» deb atagan. ÖzME'ga köra, kolloid kimyo asosçisi Tomas Grem (rusça Vikipediyaga köra, şotland olimi) 1861-yilda erigan moddalarning pergament qoğoz orqali suvga ötişini (diffuziyasini) tekşirgan. U oş tuzi va şakar kabi kristall moddalar eritmalari tez, yelim, albumin, jelatina va kraxmal kabi amorf moddalar eritmalari esa juda sekin diffuziyalanişini aniqlagan hamda ularni mos ravişda «kristalloidlar» va «kolloidlar» deb atagan.

ÖzME'ga köra, keyinroq 1869-yilda rus olimi I. G. Borşçov kolloid moddalar kristall holda ham bölişi mumkinligini körsatgan. P. P. Veymarn esa 200 dan ortiq moddani kolloid holatda olib, bir modda şaroitga qarab ham kolloid, ham kristalloid holatda böla olişini isbotlagan. Şundan beri «kolloid» moddaning turi emas, balki uning maydalaniş holati sifatida tuşuniladi.

Rusça Vikipediyaga köra, kolloid zarralar yoruğlikni ötkazadi, lekin şaffof kolloidlarda nur dastasi soçiladi — bu Tindal effekti deb ataladi; şu sababli ayrim kolloidlar xira yoki rangli körinadi. Zarralar broun harakati tufayli muallaq holatda turadi va çökmaydi, ayni paytda bir xil elektr zaryadiga ega bölgani uçun bir-biriga yopişib yiriklaşmaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, dispersion muhitning agregat holatiga qarab gazsimon (aerozollar), suyuq (liozollar) va qattiq kolloid sistemalar farqlanadi. Dispers faza bilan muhitning özaro ta'siriga köra liofil va liofob kolloidlar ajratiladi. Kundalik hayotdagi misollar:

• tutun — gazdagi qattiq zarralar;
• tuman — gazdagi suyuqlik tomçilari;
• köpik — suyuqlik yoki qattiq jismdagi gaz pufakçalari;
• emulsiya — boşqa suyuqlikda tarqalgan suyuqlik tomçilari (masalan, sut);
• zol va gel — suyuqlikdagi juda mayda zarralar; gelda ular uç ölçamli tör hosil qilib, sistemaga qattiq jism xossasini beradi.

ÖzME'ga köra, moddaning kolloid holati nafaqat kimyoda, balki biologiya, tibbiyot, texnologiya va qişloq xöjaligida ham muhim örin tutadi. Tirik hujayra sitoplazmasi, qon, tuproqning mayda zarralari kolloid tabiatga ega. Inglizça Vikipediyaga köra, suvda kolloid tarqaladigan moddalar — gidrokolloidlar (asosan polisaxaridlar va oqsillar) oziq-ovqat, farmatsevtika va kosmetika sanoatida quyuqlaştiruvçi, barqarorlaştiruvçi va gel hosil qiluvçi vosita sifatida keng qöllanadi.