Lixtenşteyn

Lixtenşteyn (rasmiy nomi: Lixtenşteyn Knyazligi) — Markaziy Yevropadagi kiçik davlat. U Reyn daryosi yaqinida, Avstriya va Şveysariya oraliğida joylaşgan. Maydoni 160 km², poytaxti — Vaduts, davlat tili — nemis tili.

Lixtenşteyn hududi miloddan avvalgi 15-yildan Rim imperiyasining Retsiya viloyati tarkibida bölgan. Keyinçalik u Şvabiya gersogligi va „Muqaddas Rim imperiyasi“ tarkibiga kirgan Vaduts va Şellenberg yerlarining bir qismi böldi. Lixtenşteyn xonadoni imperiya parlamenti — Reyxstagda örin oliş uçun imperatorga bevosita böysunadigan yerlarga muhtoj edi. Şu maqsadda Hans-Adam I Şellenbergni (1699) va Vadutsni (1712) Hohenems egalaridan sotib oldi. 1719-yilda imperator ikkala yerni birlaştirib, Lixtenşteyn knyazligi maqomini berdi.

1806-yildan knyazlik Reyn ittifoqi, 1815–1866-yillarda Germaniya ittifoqi tarkibida böldi. Ittifoq tarqalgaç (1866) Lixtenşteyn töliq mustaqillikka erişdi. Armiya 1868-yilda tugatilgan. Birinçi jahon uruşidan keyin Şveysariya bilan yaqinlaşib, bojxona ittifoqi tuzildi (Manbalarda sana turliça: 1923 — özbekça Vikipediya, 1924 — rusça Vikipediya); şundan beri pul birligi — Şveysariya franki. Ikkinçi jahon uruşida knyazlik betaraf qoldi. Lixtenşteyn 1990-yilda BMT a'zosi böldi.

Hududning katta qismini Alp toğlarining tarmoqlari egallagan, ğarbida Reyn vodiysi bor. Iqlimi mö'tadil, yillik yoğin 700–1200 mm. Hududning taxminan törtdan bir qismi örmon, toğlarda subalp va alp ötloqlari uçraydi. Ma'muriy jihatdan 11 jamoaga bölinadi. Yirik aholi punktlari: Şan, Vaduts, Trizen, Balsers.

Lixtenşteyn — konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1921-yil 5-oktabrda kuçga kirgan. Davlat boşliği — knyaz Hans Adam II. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni knyaz va bir palatali parlament (landtag), ijroiya hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Rusça va inglizça manbalarga köra, 2003-yilgi referendum knyazga keng vakolatlar (veto huquqi, hukumatni tarqatib yuboriş, sudyalarni tayinlaş) bergan; 2012-yilda bu vakolatlarni çeklaş taklifi qöllab-quvvatlanmagan. Çet eldagi diplomatik va konsullik manfaatlarini asosan Şveysariya himoya qiladi.

Lixtenşteyn — rivojlangan sanoatli mamlakat. Metallsozlik, priborsozlik, maşinasozlik, vakuum texnikasi, elektron texnika va mikroprotsessorlar işlab çiqariş, kimyo-farmatsevtika, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan; mahsulotning köp qismi eksport qilinadi. Qişloq xöjaligida çorvaçilik ustun. Mamlakat xalqaro moliya markazlaridan biri, sayyohlik ham rivojlangan.

6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun ta'lim majburiy. Oliy ma'lumot olmoqçilar asosan Avstriya, Germaniya va Şveysariyada öqiydi. Vadutsda musiqa maktabi va Davlat muzeyi bor. Mamlakatda „Lixtenşteyner faterland“ va „Lixtenşteyner folsblat“ gazetalari naşr etiladi. Vaduts va Gutenberg qasrlari, Eşendagi çerkov kabi me'moriy yodgorliklar saqlangan yoki qayta tiklangan. Milliy bayram — 14-fevral.