Ğijduvon jangi

Ğijduvon jangi — 1512-yil noyabrida Ğijduvon yaqinida Ubaydullaxon boşçiligidagi şayboniylar qöşini bilan Zahiriddin Muhammad Bobur va Eron safaviylarining sarkardasi Najmi Soniy qömondonligidagi birlaşgan qöşin örtasida bölgan jang. Jang şayboniylarning hal qiluvçi ğalabasi bilan tugagan va Movarounnahrning keyingi taqdirini belgilab bergan. ÖzME jang sanasini hijriy 918-yil 3-ramazon, yakşanba, ya'ni 1512-yil 24-noyabr deb körsatadi; Rusça va inglizça Vikipediyada esa 1512-yil 12-noyabr sanasi keltirilgan.12

Rusça Vikipediyaga köra, Şayboniyxon 1510-yilda halok bölganidan keyin Bobur Buxoro va Samarqandni qaytarib oliş uçun yana harakat boşlagan va 1511-yilda Movarounnahrning katta qismini egallagan. ÖzME'ga köra, Köli Malik yonida qölga kiritilgan ğalabadan söng Ubaydullaxon Buxoro va Samarqandni qayta qölga olgan. Mağlubiyatdan keyin Bobur Eron şohi Ismoil I Safaviydan yordam sörağan. Şoh öz moliya vaziri Najmi Soniyga Boburga yordam beriş topşirigini bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, Najmi Soniy Hirot hokimi, Xuroson amirlari va Balx hokimi Biramxon bilan birga Amudaryodan ötib, Bobur qöşiniga qöşilgan; birlaşgan qöşin soni 60 ming kişiga yetgan.

1512-yil kuzida bu qöşin Ğuzor va Qarşini egallagan. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, Qarşi zabt etilgaç Najmi Soniyning buyruği bilan şahar aholisi ommaviy qirğin qilingan; halok bölganlar orasida şoir va tarixçi Kamoliddin Binoiy ham bölgan. Manbalarga köra, bu qirğin Boburni qattiq norozi qilgan.

ÖzME'ga köra, Najmi Soniy Buxoroni olmasdan Ğijduvon qal'asini qamal qilişga kirişgan. Ubaydullaxon va Jonibek Sulton Karmanaga, Köçkunçixon va Temur Sulton esa Miyonqolga çekinib, hal qiluvçi jangga tayyorlanişgan. Ubaydullaxonning piri va ustozi Mir Arab jang oldidan unga maslahatlar berib, qöşinni ruhlantirgan. Qal'adagi oz sonli himoyaçilar vaqti-vaqti bilan taşqariga çiqib, duşman bilan töqnaşib turgan.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, özbek sultonlari tunda qal'aga yetib kelgan, ertalab esa şahar çekkasidagi uylar va boğlar orasida joylaşib olgan. Notekis joy va devorlar ularni himoya qilgan, har burçakka qöyilgan kamonçilar hujumga ötgan qizilboşlarni öqqa tutgan. Qizilboş qöşinining boş qömondoni Biramxon yaralanib, otdan yiqilgaç, qöşin saflari buzilgan va bir soat içida mağlub bölgan. ÖzME'ga köra, Ubaydullaxon qöşini Zarongari qişloği yaqinida duşmanga tösatdan hujum qilib, uni «tölğama» usulida yenggan. Najmi Soniy qoçib ketişga uringanida asir olingan va qatl etilgan. Bobur esa jang maydonidan çekinib, Hisorga ketgan.

Rusça Vikipediyaga köra, bu mağlubiyatdan söng Bobur Movarounnahrni qaytarib oliş umididan butunlay voz keçgan. Şayboniylarning ğalabasi Buxoro davlatini qizilboşlar davlatiga qaram bölib qolişdan saqlab qolgan va bu hududda sunniylik hukmron mazhab sifatida saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, özbeklar Movarounnahrdagi yöqotgan yerlarini qaytarib olibgina qolmay, Xurosonning şimoliy qismiga ham yurişlar qilgan, Jonibek Sulton esa 1513-yil boşida Hirotni qamal qilgan. Ğijduvon jangi haqidagi asosiy ma'lumotlar Hasanxoja Nisoriyning «Muzakkiri ahbob» va Boburning «Boburnoma» asarlarida saqlangan.